ŞEHRİBAN NEDİR

Osmanlıca Yazılışı Şehriban : شهربان

Şehribân sözcüğünün şehr ve bâni veya banu sözcüklerinden oluşan Farsça bir birleşik kelimedir. Ve  şehrin melikesi anlamındadır.

Şehir sözcüğü bildiğimiz, il, kent anlamındaki şehirdir.  Şehri- bân birleşik kelimesindeki bân sözcüğü , bân, bâni veya bânû sözcüklerinden biridir.

Bân: sözcüğü “ bey söğüdü, sorgun söğüdü denilen bir tür kokulu ağaç, hâkim serdar bey,  Macarlarda ise sınır komutanı, şehir komutanı gibi birçok anlama gelir. Ayrıca”  İran’ın kuzeydoğusunda “ Bân “ adında diğer adı İmlis olan narları ile meşhur bir şehir”  [1]de vardır.

Ana nispet olunur pek iyi nârı İmlis

Şehribân da ovadır gördüm anı ben İmlis    Tuhbe-i Vehbi [2

Kaynaklar İran tarihinde son Sasani Hükümdarı olan Yezdicert’in Şehrbânû adlı bir kızının olduğunu belirtir. Bu kız İran’ın geçirilmesinden sonra Müslümanlara esir düştüğü bilinmektedir. Yezdicert’in Şehrbânû adlı kızı İmam Hüseyin tarafından satın alınmış, bu kadın Müslüman olmuş, Müslüman olduktan sonra Gazâle veya Selâme adını almış, Zeynelabidin’in ise annesi olmuştur. [3]

Şu halde İran’da  “şehr-bânû” sözcüğünün kullanıldığı ortaya çıkmaktadır. “Şehr-bânû” Farsçada sözlük anlamı ile şehrin melikesi anlamına gelir. Nitekim Hüsrev ü Şirin adlı mesnevide Şirin, Ermen ülkesinin melikesi Mehmene-bânû’nun kızıdır. [4]

Sözcüğün şehir ve bâni  veya sadece “ bân” kelimelerinden oluştuğunu düşünürsek şehri-bâni sözcüğü şehrin kurucusu, şehrin sahibi, şehrin beyi anlamına gelir.

Şehir ve banu sözcüklerinden oluşmuş ise bānū بانو  sözcüğü Farsçada” soylu kadın, hanımefendi, melike, ece, ev sahibesi, hanım "[5] anlamlarına geldiği için  “şehrin sahibesi, şehrin melikesi, “ anlamlarına gelmiş olur.

Şehribân Türklerde de kadınlara özel isim olarak kullanılan bir sözcüktür. O halde Şehriban sözcüğünün şehir ve bânû sözcüklerinin birleşmesinden oluştuğunu düşünmek mantıklı olacaktır. Hatta sözcüğün şehr-i bânî eril ve  şehr-i bânû dişil türevlerinin olduğu da düşünülebilir.

Şehriban sözcüğünün şiirlerimizde ağaç,  İran’da Bân da denilen, İİmlis adlı şehir veya İmlis adlı şehirde narları ve kokulu ağaçları ile meşhur bir ova, özel isim, şehrin sahibi , şehrin melikesi anlamları ile de kullanıldığı görülür.

Nihal-i bânla her yanı şöyle zeyn olmuş

Çemen-ü vilayetini şehribâna benzettim    Bakî

KAYNAKÇA 

[1] A.T. Onay, Eski Türk Edebiyatında Mazmunlar, MEB Yayınları, s. 458

[2] A.T. Onay, Eski Türk Edebiyatında Mazmunlar, MEB Yayınları, s. 458

[3] A.T. Onay, Eski Türk Edebiyatında Mazmunlar, MEB Yayınları, s. 458

[4] /post/husrev-u-sirin-ve-ferhat-ile-sirin-mesnevileri-ile-ana-konulari/76228

[5]https://turkcenedemek.com/kelime/banu/