Semâ’ Nedir Mevlevi Sema’ı Kökeni Sembolik Manaları

Osmanlıca semâ' :  سماع

Semâ’ sözcüğü Arapça kökenlidir.  Arapçadaki “ sem’ ” kökünden gelmektedir. Sem’ kelimesi “ işitmek, şarkı, nağme, raks “ [1]anlamlarındadır.

Sözlük anlamları: işitme, duyma. Çalgı. Mevlevi ayinlerinde tarikat mensuplarının cezbe haliyle ayakta dönmesi, zikretmesi, ( mukabele) manalarındadır.

Mevleviler ve sofiler semâ’ sözcüğünü musiki eşliğinde ilahi bir vecdeyse gelip kendinden geçmek hatta semâ’ ederek dönerek oynamak, “  cezbe halinde şiir ve ilahi dinlemek ve bu dinleme sırasında vecde gelip ayakta zikir yapmak“ [2]şeklinde anlamaktadırlar.

Mevleviler Türklere has eski bir oyunu kendilerine özgü dönerek oynan bir raks haline getirmiş olup bu oyuna semâ’ adını verdiklerinden en yaygın anlamı Mevlevilere özgü raksın adı olmuştur.  Sema raksı dervişlerin döne döne raks ettikleri bir oyundur. Bu nedenler dervişler semâ’ raksına "devir ve deveran" (dönmek) da demektedirler.

Özel bir ezgi ve semâ’ raksı ile yapılan Mevlevi törenlerine ise semâ’ töreni de denir.

Semâ-i râh: yolda yapılan semâ

Semâ‘-zen:  semâ meşketmiş veya semâ yapan Mevlevî. Semâ oynamak için eğitilmiş kişilere veya Mevlevi dervişlerine ise semâ-zen denir.

Semâ’ Raksının Kökeni

Ahmet Talat Onay’ın Veled Çelebi’den aktardığına göre semâ’, Selçuklulardan da önce Türkler tarafından oynanan bir oyundur. “ Veled Çelebi, Ceb Defteri denilen hususi mecmualarına şunları yazmıştır. ‘ Fi’l aslı çalgı dinlemek demektir. Bir yerde toplanıp çalgı çaldığı anda dinleyenler ( hacı, hoca , genç derviş vb..) kalkıp kollar açık, baş sağ omza yatık , gözler süzük olduğu halde , sol ayak yere sürünürken sağ ayak içeriye çarpık ve kalkık şekilde , bazen ellerini sallayarak dönerler ve sonra da sağ ayaklarını yere güm diye vururlarmış. Bu Türklerin eski oyunudur. Selçukiler devrinde  Konya, Sivas, Kayseri ve İç Anadolu halkı bu yolda davetler yapar, isteyenler semâ oynardı ” [3] Veled Çelebi’nin yazdıkları sahih ise Mevlevi Semâ’ nın kökeni yukarıda anlatılan oyuna dayanmaktadır.

Bu nedenle İslam bilginleri ve diğer tarikat mensupları semâ’ oyununun İslam’a uygun olup olmadığı üzerinde çok tartışmışlardır. “Sufilere göre helal;  din bilginlerine göre ise haram kabul edilen “ bu oyun Veled Çelebi’nin de anlattığı gibi Türk Kültürüne mahsus,  Veled Çelebi ve Ulu Arif Çelebi tarafından son şekline kadar geliştirilen bir raks çeşididir.

Semâ’ raksı, genellikle ney eşliğinde oynanan bir oyundur. Bu oyun için yapılmış hususi besteler ve ilahiler de vardır. Bu oyun ferdi olarak tek bir derviş tarafından da oynandığı gibi birçok dervişin toplu olarak da oyamayabileceği bir oyundur.

Bu oyun Mevlana zamanında şekillenmeye başlamış Mevlana bu oyunu “ doyumsız bir aşk şarabı”  olarak görmüş, zamanla geliştirilerek son şeklini alan bu oyun Mevlevilerin ayinleri haline dönüşmüştür.

Semâ’ Raksının Sembolik Manaları

Mevlevi Semâ’, “Allah’a ulaşma yolunun derecelerini sembolize eden, içinde dini öğe ve temalar barındıran ve bu haliyle ayrıntılı kural ve niteliklere sahip tasavvufî bir törendir. Mevlana zamanında gelişigüzel bir şekilde yapılan semâ raksı ve töreni Sultan Veled ve Ulu Arif Çelebi zamanında disiplinli bir şekilde icra edilmiş, Pir Adil Çelebi zamanına kadar geliştirilmiş ve son şeklini alarak günümüze kadar gelmiştir. Tören, birbiriyle bütünlük içinde farklı tasavvufî anlamlar içeren naat, ney taksimi, peşrev, Devr-i Veledî ve dört selâm bölümünden oluşmaktadır.”[4]

Mevlevilere göre semâ’, Doğal, Ruhani ve Rabbani Sema’a olarak üç türlüdür. Doğal Sema sazla, sözle, raksla hem dönenleri, hem seyredenleri derin bir coşkuya götüren düzeydir.  “Ruhani Sema” tasavvuf yolunda olgunlaşmış kişilerin içinde tanrısal sırların doğmasını ve oluşması sağlayan düzey olmaktadır. “Velinin” ulaştığı  “Sema”  ise “Rabbani Sema”dır.

KAYNAKÇA 

[1] Ceyhan, Semih. "Semâ" Türk Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, yıl: 2009, cilt: 36. 25

[2] Kara, Kerim. "Tasavvufta Sema". Kerimkara.com sitesi, 25 Aralık 200

[3] A. T. Onay, Türk Edebiyatında Mazmunlar, MEB, s. 431- 432

[4] https://aregem.ktb.gov.tr/TR-202225/mevlevi-sema-toreni.html