Şeytan 

Osmanlıca yazılışı Şeytân :  شيطان

Türk edebiyatında Şeytan kavramı İslami ve İbrahim’i dinler ve kutsal kitaplardaki  ( Tevrat, İncil- Zebur- Kuran ) Şeytan inançlarına uygundur.  

Türk edebiyatında Şeytân,” İblis, Hannas, Vesvâs, Azazil ” adları ile de karşımıza çıkmaktadır.  Ancak, Şeytan’ın Farsça ve Zerdüşt dinindeki adı olan Ehrimen ve  Angra Menyu  ile eski Türkçedeki Albız sözcüğü de kullanılmıştır. ( bkz  Şeytan Nedir Kökeni Şeytan İle İlgili İnançlar Düşünceler   )

İslam inancına göre Şeytan, Allah’ın  “Hz Âdem’e secde et “ emrine karşı gelerek  “ ben balçıktan değil ateşten yaratıldığım için daha üstünüm “ diyerek kibir ve gururu sebebiyle asi olmuş bir melek olarak betimlenir.  Cennetten kovulmuş, Âdem ile Havva’ya hile yolu ile yasak elmayı yedirterek” " Âdem ile Havva’yı Cennetten çıkarttırmış o günden beri de insanlar arasında kötülüğü yaymaya çalışan bir melek olarak ifade edilmiştir.

İblis inkâr etti Hakkı 

Yediği şamardan başka 

Behey taharetsiz fakı 

Kimin var ömürden başka  HEKİMHANLI AŞIK ESİRİ

İslami inançlara göre Şeytan kıyamete kadar melanetlerine devam edecek, insanları doğru yoldan çıkartacaktır.

Edebi Yahudilik, Hıristiyanlık ve İslam'da kötülüklerin baş faili olan isyankâr melek olarak kabul edilir.

Her külbede, keşanede, viranede İblis!

Hep Kabede, puthanede, meyhanede İblis! Hüseyin Cavit

 

Zâhidâ görmeze ur mashara-i şeytânı

Ya‘nî ser-hoş ile kör bengîyi kan hayrânı   Taşlıcalı Yahya

Edebiyatta  Şeytan 

Edebiyatta Şeytan dini inançlardaki tasavvurlara göre ifade edildiği gibi çeşitli benzetmeler, mecazlar ve düşünceler ile de karşımıza çıkmaktadır.

Edebiyatta Şeytan kimi zaman insanın kendi hırsı, azgınlığı,  kötülüğe meyilli olan hayvani nefsidir.  Şeytan, kötü nefsde, hayvani arzularda, bencillik, kibir, hırs gibi kötü hasletlerde gizlidir.  Edebiyatta ve tasavvufta Şeytan, daha ziyade cehalet ile eş değer seviyedeki insanlarda gözükür. Çünkü cahil insan nefisinin kölesidir.  Hep kendi nefisinin taleplerini temine çalışırken başka diğer hiçbir canlının hakkına saygı duymaz.  Cahil insan hayvanlık mertebesindeki nefsi emmare mertebesinde kalmış olan, şeytani nefsin emri altındaki insandır. ( bkzNefsin Mertebeleri Emmare Levvâme Mülhime Mutmaine Râziye Merziyye Kâmile )

Nefs ü şeytâna uyarsan,

Nice olur hâlin ey gâfil?

Bir gün olur kim duyarsan

Nice olur hâlin ey gâfil?  Aziz Mahmud Hüdayi  TÜM Şiirleri

 

Bu insanı hayvandan ayıran tek emmare ise bir şeye karşı duyduğu sevgidir. Nefsi emaredeki insan bir şeyi sevebiliyorsa hayvanlık mertebesinden çıkabilecek emareye sahip demektir. ( bkz Emmare Nedir Nefsi Emmare ve Mertebesi)

Edebiyatta Şeytan kötülüğün timsali ve müsebbibidir. Bu nedenle Şeytan’ın şerrinden kurtulmak da önemli bir sorundur. Şerrinden korunmak için Mevla’ya sığınılır.

Nefs ü şeytâna zebûn etme bizi

Kerem et hey ulu Mevlâ kerem et

Tâlib-i fânîye dûn etme bizi

Kerem et hey ulu Mevlâ kerem et  Aziz Mahmud Hüdayi  TÜM Şiirleri

Edebiyatta Şeytan, çoğu kez kötülük timsalidir. Kötü insanlar Şeytan’a benzetilir. Hatta şeytana “pabucu ters giydiren “ şeytandan daha şeytan kimseler vardır.  Şeytanın insanın kendi nefsi olduğu da söz edilebilir.

Aybdır âkile Şeytan beni aldattı demek

Kendi nefsimdir eden nefsime ilkâ-i fesad    Nâbi

 

Nazar uşşâka kılmazsun rakib-i rû-siyeh hâsun

Peri-rûsın senün yanunda yokdur Ehrimenden yeg           Muhibbi

Şeytan, şeytani zekâ, akıl, hile, dalavere olarak da kaşımıza çıkabilir. Zekâsı ve hilesi ile şeytanı hayrette bırakmak, şeytana galip gelmek de söz konusu olabilir.

Benim şol ki Şeytan’a yok hâcetim

Azazili idllâle var kıdretim        İzzet Molla

 

İblis nedir? –Cümle hiyanetlere bais…

Ya her kese hain olan insan nedir? –İblis!  Hüseyin Cavit

 

Ey Hak'dan ırak olayı Azâzîl

Ger div değilsen âdemi bil                  Nesîmî

Besmele gûseyleyen şeytan gibiKorkuyorsun höt dese bir ecnebiPadişahım öyle alçaksın kîİzzeti nefsin Arap İzzet gibi.  Şair Eşref Hayatı ve Hicivleri

Abdest alsan aldın demez

Namaz kılsan kıldın demez

Kadı gibi haram yeme

Şeytan bunun neresinde  Aşık Dertli

 

Öyle bir sülb-i köpeğe çattırdı felek beni

Hak bilir ki her tüyünde yirmi bin şeytan yatar

Dev halimde kel kirpiye yutturdu felek beni

Burnunda leş kokar itin bıyığı kaytan yatar  Mahzuni Şerif Şiirler