TÜRKÇE’NİN EKLERİ VE ÖZELLİKLERİ
Osmanlıca: Lahika, İngizlice:affix, Frnsz:Affixe, , Almanca: Affiix
Prof Dr Vecihe Hatipoğlu, eki şöyle tanılamıştır: [1] “ Sözcük türetmek veya sözcüğün görevini belirtmek için kullanılan biçim verici, ses ya da sesler “ Bunun dışında farklı tanımlar verecek olursak: Kelimelerin kök yada gövdelerine gelerek onlar yeni anlamlar kazandıran veya görevler yükleyen, ses , sesler, ya da heceler; Kelimelerle görev yükleyen ve kelimenin anlamıyla alakalı olmak şartıyla kelimeden yeni kelimeler türeten ses, sesler ve hecelerdir.
A= Eklerin tek başlarına anlamaları yoktur ve tek başlarına kullanılamazlar. Ya anlam türetirler ya da kelimeye sahış, zaman, yer, yön hal, çoğul vb açılarından görevler kazandırırlar. Örneğim- dıkça, - ieyim, daş gibi eklerin tek başına bir anlamı yoktur ve tek başlarına hiçbir yerde kullanılmazlar
B= Ekler seslileri ve sessizleri yönünden kökler ile uyuma girer. Köke uymak zorunda kalarak sertleşme, yumuşama, benzeşme, daralma gibi ses olaylarına girmek zorunda kalırlar. Eklerin sabit seslileri ve sessiziler harfleri yoktur. Im, im, um, üm; dır, dir, dur dür, tır, tir, tur tür, ıp, ip, up, üp, şekillerine dönüşebilmek zorunda kalabilirler. Seslerini değiştirmeyen leyin, da, imtirak , ki gibi eklerin bir kısmı başka dilden girmiş olan eklerdir. Kök; uyulan unsur, ekler ise uyan unsurlardır.
C= Ekler Mİ SORU eki dışında ulandığı kelimeye bitişik yazılır. Geldi mi? Almıyor musunuz?
D= Yapım ekleri üzerine çekim eki gelebilir ama çekim ekleri üzerine -birkaç istisna hariç - yapım eki gelemez. Uç- ak ( -ak fiilden isim yapan ek yapım eki e) lar ( ç.e) –ı- mız. Çekim eklerinden sonra çok sayıda çekim eki gelebilir.
Yurt- taş- lar-ı –mız- dan- mı – sı- nız.
YAPI BAKIMINDAN EKLER
Eklerimizin yapısı köklerimiz gibi bir iki veya üç hecelik yapılar şeklindedir. Bir hecelik eklerimiz en fazla üç sesten oluşabilir
Bir hecelik kökler en fazla üç sesten oluşabilir: -ı, i-, i, t, r, ( bir sesten oluşan ekler) im, -in, -ar, -dı, iki sesten oluşan tek hecelik ekler; - yor, - mış, dık, - dır, maz, mez, - mek üç sesten oluşan ekler, Yap- tır-t, koş- tur-t mak. İki heceli eklerimize örnek: le- yin, sabah- leyin/ akşam- leyin, üç heceli eklerimize örnek ise imtırak ekidir. Yeşil- imtırak, sarı- mtırak. Bir heceden fazla heceden oluşan ekler ya eskiden beri vardır ya da iki ekin kalıplaşması veya birleşmesi ile oluşur. me- li= meli , le- yin= leyin
EKLERİN GÖREVLERİ
Türkçe, son ekli bir dildir. Türkçe kelimeler ekler vasıtası ile öz anlamlarına ilaveten yeni görevler ve anlamlar kazanır. Bir kelime kökü anlamıyla ilişkili olarak istenilen her durumu ifade edebilecek bir hale dönüşebilmektedir. Böylece köklerin üzerine ekler ilave edilerek kelimeler kişi, zaman, şahıs, olumsuzluk, soru, yer, yön, kalma, çıkma, çoğul, zarf fiil, sıfat fiil, dilek istek, şart, ek fiil, gibi görevler edinmiş, yüklenmiş ve ifade etmiş olur. Veya yapım ekleri alan kelimeler: isimden isim, isimden fiil; fiilden fiil, fiilden isim haline dönüşebilen kelimenin anlamıyla ilişkili yeni anlamlar kazanan türemiş kelimeler haline dönüşürler. Böylece her kavram durum, anlam ve ifadenin yönü için yarı bir kelime türetmeye gerek kalmaz. Bu yüzden Türkçe çok sayıda sözcük ile dolması gerekmeyen zenginliği kelime sayısı ile ölçülmeyen, ama elli bin sözcük ile beş yüz bin sözcüklü bir dilin işlerliğini kazanan bir dil haline gelmiştir.
Türkçede kökler değişmez ama köklerden türetilen gövdeler vardır. Kelime gövdeleri yapım ve çekim ekleri almış olan kelimelerdir. Kelimenin ek almamış hali ise köktür.
Türkçenin ekleri görev ve anlam yükleyen ekler olmak üzere iki gruba ayrılır. Görev yükleyenler ÇEKİM EKLERİ, anlam yükleyenler ise YAPIM EKLERİDİR.
ÇEKİM VE ÇEKİM EKİ
Osmanlıca: Tasrif lahikası, Frnsz:, suffixe flexionnel, İngilizce: ending, inflexsion saffıcx, terminaion, Almanca: fiexsionsuffıx
Çekim ad veya fille getirilerek kişi kavramı verilmesine çekim denir. Çekim eki ise eski dilde tasrif eki, işletme eki[2] de denen filler veya isimler üzerine gelerek kişi kavramı veren eklerdir. Fillerde ( gel- d-im, d-in, d- i, d-ik, d-in, di-ler ) şeklinde isimlere ise ev-im, ev-in, ev-i , ev –imiz, ev –iniz, evl-ler-i şeklindedirler.
Kelimelerin değişik yerlerde ve görevlerde kullanılmasını sağlayan, kelimelere diğer kelimelerle bağ kurduran, kelimeleri, hâl, sayı, zaman, şahıs yönünden belirten eklerdir. Kelimeler çekim ekleri alarak diğer kelimelere bağlanIP, zaman ve şahıs anlamı kazanırlar. Çekim ekleri kelimenin anlamını değiştirmeyen, kelimeye görev yükleyen, asla ve asla kelimeden kelime türetmeyen eklerdir. Değişik çekimlere girmelerine rağmen kelimelerin anlamlarını değiştirmeyen eklerdir. O halde üzerine geldiği kelimenin anlamını değiştirmeyen her ek bir çekim ekidir.
Çekim ekleri, isimlere ve fillere gelenler olmak üzere iki gruba ayrılmışlardır.
İSİM ÇEKİM EKLERİ
İsimlerin ve isim soylu kelimelerin sonuna gelerek onları diğer isimlere, edatlara, fiillere bağlayan; cümle içindeki görevlerini belirleyen, ait oldukları kişileri belirten ve isimlerin çeşitli durumlarını bildiren eklerdir.
İsim çekim ekleri şunlardır: 1-Hâl ekleri: -i, -e, -de, -den, -in, -ce, -le 2-İyelik ekleri: -m, -n, -i, -si, -miz, -niz, -leri 3-Çoğul eki: -ler 4-Soru eki: mi 5-Ek-fiil: -dir, -idi, -imiş 6-Tamlama ekleri: -in, 7-İlgi zamiri -ki
HÂL (DURUM) EKLERİ
Osmanlıca: İsim halleri, Frnsız, : suffix de cas, Almanca: suffıx des Kasus, İngiliz: case ending
İsimleri isimlere, fiillere, edatlara bağlayan, diğer kelimelerle ilişki kurarak isimlerin cümlede görev kazanmasını sağlayan eklerdir.
İsmin hâllerinin başında yalın hâl (nominatif) gelir, ama bu hâlin eki olmadığı için sıralamaya dahil etmedik; isimler konusunda işlenmiştir.
-İ Belirtme/Yükleme Hâl Eki , İ Hali, Akkuzatif
Osman; mef’ulun bih, Fransızca : akkusatif, İng. Akkusatıve, Alman., akkusatıv
Yükleme halidir. İsmi belirtir. Fiildeki işten, etkilenen varlığı belirtir. Yani bu eki alan isimler cümlede belirtili nesne görevindedir. Eki – ı-i, u,ü, yı, yi ,yu ,yü şeklindedir. Ev-i kedi- yi, üzüm-ü, deri- y-i, Sesli ile karşılaşınca kaynaştıtma harfi “y “ sesini alır. “Sağlam düşünce- y- i bulana kadar”
-E Yönelme Hâl Eki, e hali, Dativ eki
Osmanlıca, Mef’ulün ileyh, Frnsz., datif, İng. Dative, Alman. , dativ
İsimleri fiillere ve edatlara bağlayan, ismin belirttiği kavrama doğru yöneliş, dönme, yönelme, yaklaşma, ulaşma bildiren ektir. e- a, ye, ya ekleri ile yapılır, ev-e, okul-a, deniz-e, bahçe-y-e, kedi-y-e, arka-y-a
İçin, aitlik, amaç, miktar ilgisi kurar
Onu yüz bin liraya aldı. (karşılığında) Bunu kaça aldın?
Bunu size aldık. (sizin için) Sana bir iyilik düşünüyorlar. (senin için) Annesini görmeye gitti.
Bu iş sabaha biter. Haft Bugün okula gitti. Benim itirazım yapılan haksızlığa. (haksızlığadır: yüklem)
Akşama size gelelim.
-Bulunma Kalma, Durumu, De Hâli, Lokativ
Osmanlıca Mef’ulün fih, Frn, Locatif, İng., Locative, Alman., Lokativ
Da, de, ta, ta, te, : ev-de oturma, okul-da öğren, yurt-ta kaldı, devlet-te
İstanbul'da ne güzel binalar yapıldı ( dolaylı tümleç)
Cinayet saat yedide işlendi (zarf tümleci)
Her şey yerli yerindedir. (yüklem)
İçkiyi bir yudumda bitirdi. (zarf tüml.)
Okullar eylülde açılacak. (zarf tüml.)
ölçü, miktar bildirip, İkilemeler kurup, sıfat yapıp yapım eki görevinde kullanılabilir.
Bu eve yılda yirmi gün uğramaz.
Yüzde seksen başarmış sayılmıştı.
Ayda yılda
Elde avuçta
Parmak kalınlığında yaprakları var.
Gözde sanatçılarımızdan Zeki Müren
Peyami Safa'nın "Sözde Kızlar”
Ayrılma/Uzaklaşma/ Çıkma Hali, Ablatif
Osmanlıca: Mef’ulün anh, İngilizce: Ablaytive, Frnsz.: Ablatif, Alman.: Ablativ
Çıkış, ayrılma, uzaklaşama hali gösteren ektir. Ekİ . -den , -dan,- ten ,- tan, duır. okul-dan çıktı, ev-den ayrıldı, yurt-tan geliyor, devlet-ten istedi...
Eklendiği kelimeyi dolaylı tümleç , Edat tümleci ve yüklem yapar ve ayrılma, uzaklaşma bildirir:
Ayşe evden demin ayrıldı.
Birçok seneler geçti dönen yok seferinden.
Gönüldendir şikâyet (yüklem)
Adam seslerden bıkmıştı (edat tümleci)
Kimsesizlikten bıkmıştı.(edat tümleci)
Kıldan ince
baldan tatlı
Erzurum'dan soğuk şehir yok.
Soğuktan tir tir titriyordu.
Yorgunluktan uyuyuverdi.
Tamlayan ekinin (-in) yerine kullanılır:
Geçen gün öğrencilerden biri yanıma geldi.
Bu ürünlerden hangisini istediğinizi söyleyin.
Sıradan insanlar
Sudan sebepler
Toptan satış
Uzaktan akraba
içten duygular
-CE Eşitlik Hâli Akuatif,
Frnsz: Equative, İng. Equative, Alman., Equatıvus,
İsimlere ve isim soylu kelimelere e gibilik, görelik anlamı anlamlar katan ektir. Türkçedeki- ce ve si ekleri ile aşağı yukarı aynı görevde kullanılan bir ektir. Erkek-çe, çocuk-su, Aptal-ca, kemik –si,
ben-ce, okul-ca, yurt-ça, sert-çe...
Gibi, benzerlik anlamları katar:
Çocukça davranışları vardı.
İnsanca hareket etmeliyiz.
Onun davranışları çok zaman delicedir.
O sizden kiloca biraz daha düşük.
Akılca birbirinizden farkınız yok.
Sence bu yaptığın doğru mu?
Bence bu doğru.
Evinde yüzlerce kitabı var.
Bu okulda yıllarca çalıştım dedi.
O gün sizi saatlerce bekledik.
Bu kararı sınıfça aldık.
Bugün milletçe sevinçliyiz.
Anlatılanları sessizce dinledi.
Düşüncelerini açıkça dile getirdi.
Elazığ'dan gizlice ayrıldık.
Oralarda yaşlıca bir adam dolaşıyordu.
Fatih, büyükçe bir taşı alıp denize atıverdi.
Vasıta Hâli
"ile" edatı kaynaklı olan bu hal ekinde İle’nin "i" düşürümüştür.
Masa, masa-y-la.kalem, kalemle.
Bizimle, Öğrencileriyle, Arabasıyla , İğneyle kuyu kazmak
"ve" bağlacı görevinde kullanılır
Annemle kardeşim buraya geldiler.
Baki'yle Fuzuli, 16. yy. şairleridir.
Rüzgârın etkisiyle dallar sallandı.
Sonbaharın gelmesiyle soğuklar artmıştı.
Zilin sesiyle yarışma bitti.
İlgi Hâli (tamlayan eki)
İsimleri isimlere bağlayarak tamlama kuran ektir.
Bu ek birinci tekil ve çoğul şahıs için "-İm" şeklindedir: ben-im, biz-im.
Benim elim, Kitabın yaprağı, Yalancının mumu...Gözlüğün camı...
kitab-ım, kitab-ın, kitab-ı, kitab-ımız, kitab-ınız, kitap-ları
masa-m, masa-n, masa-s-ı, masa-mız, masa-nız masa-ları
su-y-um, su-y-un, su-y-u, su-y-umuz, su-y-unuz, su-ları
ne-y-im, ne-y-in, ne-y-i/ne-s-i, ne-y-imiz, ne-y-iniz, ne-leri
"-ki" İlgi Zamiri Ek hâlindeki tek zamirdir. Eklendiği kelimeye - bitişik yazılır ve bir ismin (tamlananın) yerini tutar.
seninki, Ali'ninki, onunki... bu yılki ,yarınki maç, dünkü film,bugünkü iş, duvardaki saat, evdeki hesap...
Cins isimlerin çoğul şekillerini yapar. dağlar, fikirler, idealler, öğrenciler, dertler...
Özel isimlerde -gil ekinin yerine kullanılır, yapım eki görevinde olduğu için ayrılmadan yazılır
Ahmetlere , amcamlara, teyzemlere , Fatih'ler, Kemal'ler , Çaldıran'lar,
Hem isimlere hem de fiillere getirilen çekim ekidir:
Seni çağıran bu çocuk muydu? Şakaklarıma kar mı yağdı ne var?
İsim soylu kelimelerin sonuna gelerek onların yüklem olmasını sağlayan, ek hâlindeki fiillerdir. Bu fillere "imek" fiili de denir. Ekfil ulandığı isme i sesini düşürerek ve genellikle bitişik olarak yazılır.
Dört kipe göre çekimi vardır:
Geniş zaman
-di'li geçmiş zaman
-miş'li geçmiş zaman
Şart kipi
Her kadın güzeldir (dir).
Askerleri aç bırakan mutlaka o dur
O artık işe gitmiştir.(olasılık)
Seni dinlemeyecektir. . (kesinlik)
Ek-fiilin bilinen geçmiş zaman çekimidir. Kavramların ve durumların geçmişteki hallerine şahit olunduğunu gösterir. "idim, idin, idi, idik, idiniz, idiler"
Ben bir güzelin bir kuluydum – kulu idim
O oyunda çok heyecanlıydın. = heyecanlı i-di-n
Yaşı elliyi geçmiş yeşil gözlü bir adamdı = adam idi
Ek-fiilin bilinmeyen (öğrenilen) geçmiş zaman çekimidir. Olanların kavramların ve durumların başkalarından duyularak öğrenildiğini ifa eder.
"imişim, imişsin, imiş, imişiz, imişsiniz, imişler"
Sizi kötü yola sevk eden ben-miş-im. ben imişim
Meğer sen ne çalışkan bir öğrenciy-mış-sın. Çalışkan imişsin
Adam yirmi yıldır evine hasret-miş. hasret imiş
Çekim hali şu şekildedir: "isem, isen, ise, isek, iseniz, iseler"
Fiyatlar düşmüşse onlardan biraz alalım ( düşmüş ise yan cümle, onlardan biraz alalım: Temel cümle
Maaşlar düşük, giderlerse oldukça fazla. (Giderler ise yan cümle)
Not: Ek-fiilin olumsuzluğu ek-fiilden önce gelen "değil" kelimesi ile yapılır.
değilim, değildim, değilmişim, değilsem
Tamlayan eki (ilgi eki: -in- ın un ün, nın nin nun nün ),; tamlanan eki ise belirtme durumu eki olan ( i, ı, u , ü ) dir. Ev- in kedi- si, Mektup- un uc- u, duvarlar-ın taşlar-ı
[1] Prof Dr Vecihe Hatipoğlu, Dilbilgisi Terimleri Sözlüğü, DTCF Basımevi Ankara, 1982, shf 4
[2] Prof Dr Vecihe Hatipoğlu, Dilbilgisi Terimleri Sözlüğü, DTCF Basımevi Ankara, 1982, shf
Yorum Yapmak için Kayıt Olun veya Giriş Yapın