Elif Harfiyle Yapılan Benzetmeler

Divan şairleri Arap alfabesindeki harfleri pek çok şey için benzetme unsuru olarak kullanmışlar, harflere farklı anlamlar yüklemiş ler, harflerle sayılar, harflerle boy,  burun, kaş,  ben,  zülüf vb arasında alakalar ve benzetmeler  kurmuşlardır.

Bu benzetmelerin pek çoğu özellikle  Elif-  harfi ve elifle birlikte yazılan kelimler ve  bazı diğer harfler arasında kurulmuştur.  Elif harfi Arap  alfabesinin ilk  harfidir. Elif Türkçedeki a- e  sesini  veren  Latin alfabesindeki uzun “  I “ ya benzeyen bir  harftir.

Yir yir elif ki sînemüŋ üstinde vardur
Şehr-i belâda her biri bir reh-güzârdur         Bursalı Rahmi

Elif  Arap Alfabesinin ilk harfi olarak akrostişli  şiirler için de kullanılmıştır. Elif nameler Elif harfinden  başlayarak ye harfine doğru alfabetik olarak  düzden veya tersten sıralanarak  yazılan yeni edebiyatta akrostiş  eski edebiyatta  muvaşşah sanatı  denilen sistemle yazılmış şiirlerdir. “ [1] ( bkz Elif-nâme- Türleri ve Şiirimizde Elifnameler ve Örnekleri )

Elif harfi divan şirinde  pek çok benzetme  için de kullanılmıştır. Örneğin sevgilinin boyu uzun ve inceliğinden dolayı elif harfine benzetilir.   Sevgilinin boyu kaddi, vücudu elife benzetildiği gibi  elif harfi ile birlikte gelen bazı diğer harfler de başka başka şeylere benzetilir.  Örneğin  Elif ve nun harfinden oluşan   ân  kelimesi  ve  an kelimesindeki elifin üzerinde bulunan hemzeyle birlikte   buruna ve kaşa benzetildiği görülür.  Elif ile dal, elif ile  lamelif arasında da bu tip benzetmeler yapılmıştır.

Elif harfi ile yapılan benzetmelerden bazıları şu şekildedir.

Elif Harfinin Boy’a Benzetilmesi:    Divan şiirinde  Elif- harfi Arapçadaki yazılış  şekli itibari ile sevgilinin boyuna ve vücuduna benzetilir. Sevgili elif harfi gibi uzun ve ip incedir.  “Sevgilinin endamı, elifteki düzgünlük ile ölçülür. “ “ Ayrıca elif harfi vahdeti de ifade eder.1 Düz bir çizgiden ibaret olan elif harfi, noktası bulunmadığı ve kendisinden sonraki gelen harfe bitişmediği için kesrete bulaşmamış, kayıtsız, olarak vasıflandırılır.”[2]

Kadd-i yâre kimisi  ar’ar dedi kimi elif
Cümlenin maksudu bir amma rivayet muhtelif    Muhibbi ( Kanuni) [3]

Bir ayak teklîf iderse ol elif-kâmet baŋa

Bezm-i devrân içre sâkî el virür devlet baŋa        Bursalı Rahmi

Divan şairleri bazı durumlarda içinde elif olan kelimelerle birlikte anlam oyunları yapmışlardır. Mesela cân kelimesinin içinde elif vardır ve bakınız şairimiz içinde elif olan  cân kelimesi ile nasıl bir anlam  oyunu yapmıştır.  Elif sesinin uzun okunması ile  sevgilinin boyunun uzunluğu arasında  da anlamca alakalar kurulur.

Yerin var eyâ kaddi  elif  cânlar içinde
Hayfolaki ömrün geçe  dükkanlar içinde    Münif [4]

Tîg-ı cevr ile çekerse tenüme dâl ü elif
Ol kamer-çehre Hilâlî bir ulu ad eyler              (Hilâlî, G.18/5)30

Sevgilinin saçın dâl, boyu elif, ağzının mîm harfine benzediği için; can sayfasına yazmazsa âdem (adam) olmaz

Divan şairlerimiz içinde elif geçen kelimler üzerinde bir hayli benzetmeler türetmişlerdir.  Örneğin  güzellerin çekiciliği anlamlına gelen ân kelimesinin  Osmanlıca yazılışından yola çıkarak  Şair Neşati  ân kelimesindeki elifi sevgilinin burnuna, nun’ harfini ise sevgilinin burnuna benzetmiştir.

Bînî –i pâkine elif-i ân  desem n’ola
Ebrû –yı dilkeşi  ana medd-i keşidedir.   Neşati [5]

Onun temiz burnuna ân sözünün elifi desem ne olur ki Çünki onun kaşı  ân sözünün üstündeki med gibi  çekilmiştir. 

Âyet-i hüsnün okunmasın diyü cânâ galat
Yazdı kudret kâtibi ebrunu med halin nukat        Sihri [6]



Elif ve Aşığın Yarası

Âşığın bağrında oluşan yaraların yukarıdan aşağıya doğru yarıklar halinde düşünülmesinden dolayı elife benzetilir.

Sîneme çeksem elifler dâğlar yaksam n’ola
Bâkîyâ bir serv-kâmet gül-‘izârum aldılar                       Bâkî,

Açılmış gülşen-i mihnetde bir pür-dâne sünbüldür
Nişân-ı seng-i cevrünle tenümde her elif yer yer                 Şeyhülislâm Yahyâ


Elif Ve Dal :

Elif’in şekli boya benzetilirken elifin gençlerin  dik duruşlu boylarına benzetildiği de malumdur.  Nitekim dal harfi ise eğikliğinden ötürü ihtiyarların boyuna benzetilmiştir.  Dal harfi şeklinden dolayı saça, zülüfe hatta bazen kaşa ve dudağa da benzetilmiştir.

Olmuş Elif’in karine-i dal
Meylim sana olmagınadır dal     Fuzuli

Ol cemâlünçün dehânı mîmdür kaddi elif
İki zülfeynün birisi cîm ü biri lâm olur                    (Revânî, G.80/5)32

 “Zulme uğrayan âşıklar, güzellik padişahı olan sevgilinin elif boyuyla dâl harfine benzeyen saçını gördüklerinde sevgiliden yardım umarlar.[7]

 

 KAYNAKÇA

[1] /post/elif-name-turleri-ve-siirimizde-elifnameler-ve-ornekleri/85876

[2]  İskender Pala, Müstesna Güzeller, “Harfler Dünyası”, Ötüken Yay., İstanbul1997, s. 146.

[3] A. Talat Onay, Edebiyatımızda Mazmunlar, MEB , 1996- shf 207

[4] A. Talat Onay, Edebiyatımızda Mazmunlar, MEB , 1996- shf 207

[5] A. Talat Onay, Edebiyatımızda Mazmunlar, MEB , 1996- shf 207

[6] A. Talat Onay, Edebiyatımızda Mazmunlar, MEB , 1996- shf 207

[7] Hasan KAYA, DİVAN ŞİİRİNDE HARF VE KELİME OYUNLARINA DAİR BİR TASNİF DENEMESİ, AYA/ Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi Cilt/Sayı: XLVIII