İbtizal Nedir  

Osmanlıca yazılışı:  ibtizâl :  ابتذال

mübtezel :  مبتذل

İbtizal kelimesi Arapça kökenlidir. Arapçadaki bol bol harcamak anlamına gelen “ bezel” kelimesi “ bzl” kökünden gelir. [1]

İbtizal kelimesinin sözlüklerdeki anlamları : Harcamak, hor ve bol kullanmak anlamları ile alakalıdır. Bir şeyin hor kullanılması. Bir şeyin çokluğundan dolayı değerini kaybetmesi.  Bayağılaşma, ayağa düşme. Bir şeyi sürekli olarak kullanma[2], “Bolluğundan dolayı değerini kaybetmek. Kullanıla kullanıla değersizleşmek, âdîleşmek “[3] anlamlarına gelmektedir.

mübtezel :  مبتذل

Mübtezel sözcüğünün sözlüklerdeki anlamı ise aşağı yukarı ibtizal  sözcüğünün anlamalarında olmaktadır: pek bol ve ucuz [şey] .  Orta malı, ortaya düşmüş [kadın, kız], değersiz, hor kullanılan manalarındadır.

Edebiyatta İbtizal ve Mübtezel 

Edebiyatta ibtizal, mübtezel sözcüğü ile birlikte veya alakadar olarak kulanılır. Zaten mübtezel kelimesi de ibtizal kelimesi ile aynı kökten gelmektedir.  Edebiyatta İbtizal ve mübtezel, umumileşmiş, ağızdan ağıza düşerek müptezel olmuş sözlerin gevelenmesi, söylenmesi demektir.  İbtizal ve mübtezel, herkesin bildiği bir sözü tekrar etmek, cümle içinde ahlakça düşük sözcük kullanmak  demektir. Bu durumda  mümtâziyetin zıddı söylemek demek olur. ( bkzAsalet Hasâset Edebi Kelam Hüsnü Tabir Mümtaziyet )

İbtizal söz demek hâyîde söz kullanmak demektir. Hâyîde söz ise “ ağızda çok çiğnenmiş, sakız haline gelmiş, söylenmesi edebi olmayan, edebi değer taşımayan “[4] söz demektir.

Mübtezel söz  veya mübtezelleşmek ise edebi olmadığı gibi edebe de uygun olmayan söz kullanmak hatta adileşmek demektir.

Hâyîde sühan merd-i sühandane yakışmaz.

Almazam ağzıma bir ma’nî-i hâyîdeyi hiç
Değilim tıfl ki hâyîde edinem iftar            Priştineli Mesihi

 

KAYNAKÇA

[1] https://www.lugatim.com/s/iptizal

[2] https://www.luggat.com/ibtizal/1/1

[3] https://www.lugatim.com/s/iptizal

[4]  Tahir’ül Mevlevi, Edebiyat Lüğati, MEB, 1973, S.57