İtnâb Nedir Çok Laf Az Anlam
Osmanlıca yazılışı; Itnâb : اطناب
İtnab Kelimesi Kökeni
İtnab Arapça kökenli bir kelimedir. Kelimenin kökeni itilaflıdır. Bir görüşe göre kelimenin kökeni Arapçadaki “Uzun çadır ipi, sinir, ağaç kökü damarı” anlamlarına gelen “”tunb “ isminden gelmektedir. Diğer bir görüş ise sözcüğün kökeninin “atın sırtının ve ayaklarının uzun olması” anlamındaki “ ṭaneb “ kökünden if‘âl vezninde bir sözcüktür.
İtnab Sözlük Anlamları
İtnab sözcüğünün sözlüklerdeki anlamları: “develerin uzun dizi halinde gitmesi, bir yerde uzun süre ikamet etme, rüzgârın şiddetle esmesi, sözü abartma ve uzatma”, dolambaçlı söz, lafı dolaştırmak manasına gelir.
Edebiyatta İtnab
İtnab , eski edebiyatta belagat ilmi alanında bir terim olmaktadır. Belâgat ilmine göre sözün gerektiği yerde kısaltılması îcâz gerektirdiği yerde uzatılması ise itnabtır.
Îcâz, ifade edilecek olan maksadı en az kelime ile ifade etme sanatına denir. İtnab ise; kastedilen mânayı daha çok kelime ve muhatabın anlayabileceği seviyede ve uzunlukta ifade etmektir
İtnâb-ı mümel: ممل اطناب
İtnâb – ı makbul : مقبول اطناب
İtnâb-ı mümel: ( Itnâb-ı mümill ) ممل : melal veren, usandıran, bıktıran, İtnâb – ı makbul : مقبول اطناب sözün makbul olanı
Eski edebiyatta belagat ilminde anlatımın şekli icaz (sözü kısaltma), itnâb (sözü uzatma) ve müsavat (eşitlik) olmak üzere üç husus içinde değerlendirilmiştir. ( bkz İcâz Sanatı Az Sözle Çok Mana )
Bu yönü ile itnâb, anlatımın gereksiz sözlerle dolu olması, açıklamanın gereksiz yere uzatılması, ifadenin boş sözlerle doldurulması, bıkkınlık verecek derecede lafın boş yere uzatılması anlamlarını ifade eden bir terimdir. İtnâbın diğer tanımları da şöyledir: “Bir düşüncenin gereğinden fazla sözle ifade edilmesi anlamında belâgat (meânî) terimi.”[1] “ Maksadı, alışılagelmiş ibareden fazla ibare ile ifâde etmek.” . “Konuşurken, fazla tafsilât vermek. Lüzumundan fazla sözü uzatmak”. “ Çok lafızla az mana ifade etmek” [2]
İtnab’ın tanımlarına baktığımızda icaz’ın zıddı olduğu dikkat çeker. ( bkz İcâz Sanatı Az Sözle Çok Mana )Arapça acz kökünden gelen icâz kelimesinin sözlük anlamları "sözü kısaltmak", “ Az sözle çok şey ifade etmek, sözü en özet ama en anlaşılır hali ile söylemek, Çok manaya gelen kısa cümlenin hali” şeklindedir.[3]
Bir diğer ifade ile icâz makbul, itnâb makbul görülemeyen bir ifade biçimidir. Günümüzde bu terimin karşılığını, anlatımda gereksiz sözcükler kullanımından kaynaklanan anlatım bozukluğu olarak göstermek mümkündür.
Esasında ne maksatla olursa olsun anlatımı gereksiz sözcüklerle doldurmak edebiyatta bu tip anlatımlar Haşv Gereksiz Doldurma Tekrar Söz olarak nitelendirilmiştir. Anlatımda boş, yersiz, yararsız, dolgu ve gereksiz tekrarlar, doldurma sözler ve ibarelerin olması itnâb olarak kabul görmüştür.
Belagat ilmi, itnâbı az faydalı ve çok değersiz görmeleri yönü ile ikiye ayırmıştır.
İtnab-ı makbul: Hiç makbul sayılmayan haşv ve gereksiz doldurmalarla uzatılmış anlatımdır. Bu anlatımda gereksiz, doldurma ve boş tekrarlar vardır.
“Yalıların en tabii ve en lüzumlu gezinti vasıtası sandallar! Sade yalıların mı? Boğaziçi'nde herkesin her an, en çok, onlar işine yarıyor. Mehtapla gezginci, sâzende köşkü onlar, saz dinleyicilerin mevkibi onlar, yerine göre madrabazların balık deposu onlar, sebze dükkanı, dondurmacı dükkanı, onlar; yörük manav sergisi onlar, tatlı su damacanalarının ambarı onlar, hasta sedyesi onlar..." Ruşen Eşref Ünaydın
İtnâb-ı mümel: ممل اطناب
Gerekli olmasa da sözün uzatılmış olmasıdır.Duâ ile sözü hatmedelim, zîrâ hakikatte
Sözün gevher olursa yeğdir itnâbından îcâze
KAYNAKÇA
[1] İsmail Durmuş, ITNÂB , DİA, cilt: 19; sayfa: 217
[2] Tahir’ül Mevlevi, Edebiyat Lügati, Enderun Kitabevi, , 1973, s. 76