Siyâsetnâmeler

Türk tarihi ve edebiyatında ilk siyâsetnâmeler  Gazne ve Karahanlılar zamanında  yazılmıştır. Orhun Yazıtları da esasında içeriği bakımından bir siyasetname sayılabilir.  

Türk tarihi ve edebiyatında ilk siyasetname örneği  Gazneli devletinin kurucusu  Sebüktegin ‘in oğlu Sultan Mahmud’a nasihatlerini içeren Pendnâme adlı eseridir.  Bu eser Farsça kaleme alındığı için İslami Dönem Türk Edebiyatının ilk eseri ve ilk siyasetname eseri sayılmamıştır. Yûsuf Has Hâcib’in (1069-70) yılında yazdığı  Kutadgu Bilig (kutlu olma bilgisi)  adlı eser hem ilk İslami Türk Edebiyatı eseri hem de Türk Edebiyatında yazılmış ilk siyasetname örneğidir.  Bu eseri Keykâvus b. İskender’in Ḳābusnâme (Naṣîḥatnâme ),  Nizâmülmülk ‘ün  (Siyerü’l-mülûk)  Edip Ahmet Yükneki’nin  Atabetü'l-Hakayık  adlı eserleri izlemiştir. Bunların dışında Selçuklu , Eyyubi, Memluk sahalarında  yqzılmış bir çok siyasetname daha vardır.  

Osmanlı Devri Siyasetnameleri ve Genel Özellikleri

Osmanlılar zamanında ilk siyasetnameler Osmanlı devlet yönetiminde baş gösteren sorunlar ile yazılmaya başlanmıştır. Osmanlılar zamanında Fars ve Arap edebiyatında yazılmış olan siyasetnameler Osmanlıcaya tercüme edilmiş ve medreselerde ders kitabı olarak okutulmuş, Sühreverdî, Gazali, Nizâmülmülk, Keykâvus, İbn Mukaffâ, Nâsııüddin Tusî, Sadî, Firdevsî’nin siyasetnameleri Türk diline tercüme edilmiştir.

Osmanlı devrinde yazılan siyasetnamelerde Kutadgu Bilig ve Nizâmülmülk ‘ün  (Siyerü’l-mülûk)  adlı eserlerinin büyük tesirleri vardır. Eski Yunan ve Hint medeniyetlerini de sentezleyen İran ve Arap medeniyetlerinin devlet anlayışları da Osmanlı siyasetnameleri üzerinde etkili olmuşlardır.  Osmöanlı siyasetnameleri üzerinde “Kelile Dimne”, “ Kâbûsnâme  ” ve “Marzubân-nâme”  gibi eserler de çok tesirli olmuştur.

Osmanlı siyasetnâmeleri, Padişahın veya  ileri gelenlerinin isteği , devletin düzenini sağlamak isteği, nasihat amacıyla vb yazılmışlardır.  

Kanunu devrinden sonra Osmanlı devlet düzeninde bozulmalar baş göstermiş bunun üzerine padişahlar bozulan düzeni yeniden tesisi edebilmek için bir takım devlet görevlilerine raporlar hazırlatmışlardır. Osmanlının Duraklama ve gerileme devrinde yazılan siyasetnameler genellikle benzer sorunlara değinmişler aşağı yukarı aynı sorunlardan söz etmişlerdir. Osmanlı devrinde yazılan siyasetnamelerde işlenen ve okuyanlara dikte edilen belli başlı konular bulunur. Bu konular şöyle tasnif edilebilir.

Bursalı M. Tâhir Siyâsete Müteallik Âsâr-ı îslâmiyye adlı esede (İstanbul, 1332 h.) Osmanlılara ait çeviri ve telîf 172 adet siyasetname tespit etmiştir. Âgah S. Levend, batı ve İslâm dünyasında yazılmış siyasetnamenler hakkında çok geniş bir araştırma yapmıştır. (bk. Âgah S. Levend, Siyâset-nâme[1]ler, TDAY, Belleten-1962, Ankara, 1963). Prof. Dr. Ahmet Uğur’un da “Osmanlı Siyâset-Nâmeleri” adlı bir eseri vardır.

Osmanlı Devrinde Yazılmış Başlıca Siyasetnameler ve Islahat nameler

Kenzü’l-Kübera ve Mehekkü’l-Ulema”, “Nasihatü Sultan Murad”, “Enisü’l-Celis”, “Tuhfetü’l-Vüzera”, “Kanûn-ı Şehinşahî”,Yavuz Sultan Selim’in Oğlu Şehzade Süleyman’a Yazdığı Siyasetname (1512? Lutfi Paşa, “Tevârîh-i Âli Osmân” ve “Asafnâme “(1541-1564)  ( Bu eser, klasik siyasetname geleneğinden farklı , ıslahatnâme ve layiha  özelliği de taşır. ) Kınalızâde Ali Efendi Ahlâk-ı Alâî (1564), “Kitâb-ı Mirâtü’l Mülûk”. “Kitâbu Mesâlihi’l-Müslimîn ve Menâfi’i’l-Mü’minîn”, “Nushatü’s-Selâtîn”, “Hırzü’lMülûk”, Hasan Kâfi Bosna,“Usûlü’l-Hikem fî Nizâmi’l-Âlem”, “Hâbnâme”, “Kitâb-ı Müstetâb”, “Koçibey Risalesi”, “Kanûnnâme-i Sultanî li-Aziz Efendi”, “Düstûru’l-Amel li-Islâhi’l-Halel”, “Telhîsü’l-Beyan fî Kavânin-i Âl-i Osmân”, “Mukaddime-i Tarih-i Naîmâ”, “Nesâyihü’lVüzerâ ve’l-Umerâ”, “Nasîhatü’l-Vüzerâ”, “Usûlü’l-Hikem fî Nizâmi’l-Ümem