İstihlaf Nedir Şiirde İstihlaf
Osmanlıca yazılışı istihlaf : الاستخلاف
İstihlaf Arapça kökenlidir ve” hlf “ kökünden türemiştir. Arapça “hlf “ kökünden “yerine birini geçirmek, halef bırakmak” anlamlarında sözcükler türetilir. Bu nedenle halife, halef, muhalif ( halef bırakılana karşı çıkan ) , müstahlif ( yerini başkasına bırakan ) sözcükleri ile aynı kökten gelmektedir.
İstihlaf sözcüğünün sözlüklerdeki anlamları “ yerini birine bırakmak, yerine birini halef seçmek, kendine vekâlet edecek birini bulmak, halef tayin etme; yerine geçme; halef olma “şeklinde tarif edilebilir. Mazereti olan imamın namaz içerisinde imamlığı başkasına bırakması, hâkimin yerine bir nâib tayin etmesi, devlet başkanının yerine vekil tayin etmesi istihlaf olarak ifade edilir.
Edebiyat ve Şiirde İstihlaf
İstiflah sözcüğü edebiyat ve eski şiirde vezin gereği veya kafiye zorlaması ile ahenk gereği kısa sesli bir harfi uzun okumak zorunda kalmak durumuna denir. Bilindiği gibi Türkçe asıllı sözcüklerde uzun ünlü bulunmaz. Ancak uzun olmayan sesli bir harfi uzun sesli gibi telaffuz etmek zorunda kalınırsa buna istihlaf denilir. İstihlafın aruz veznindeki karşılığı imaledir. İmale ise ölçü gereği kısa olan seslinin uzun sesli kabul edilmesidir. ( bkz İmâle Nedir ve İmale Örnekleri )
Aruz ölçüsünde kısa okunması gereken kısa a- ı -u, seslilerinin ölçü ve ahenk gereği “â, î, û” gibi okunması, yani imale yapılması demektir. Kısa a- ı u, seslerinin ölçü ve ahenk gereği “â, î, û” gibi okunması, kısa a-ı-u seslerinin yerine uzun “ â, î, û” seslilerinin konulması ile istihlaf yapılmış olur. ( bkz Huruf u Mazûle Nedir İmale ve istihlâf )
Perîşan-hâlin oldum sormadın hâl-i perîşânım
Gamından derde düştüm kılmadın tedbîr-i dermânım
Fuzuli’nin bu beytinde birinci “perîşan” daki "a" sesli harfi kısa okunmuş ama ikinci perîşân daki “ a sesi” bu defa uzun okunmuştur.
“Âh ey zâlim dilinde hiss-i şefkat yok mudur”
Beytindeki Ah kelimesi Türkçe de uzun sesli harf olmadigindan aslında kısa bir sesliye sahiptir. Ama ahenk gereği bu sesliyi kısa okumak ahengi bozacaktır.
Verseydi âh-ı Mecnun feryadumun sedâsın
Kuş mu karar iderdi bâşımdaki yuvâda Fuzuli
Beyitteki başımdaki ve yuvada sözcüklerindeki “ a “ sesli harfi kısa olduğu halde vezin ve ahenk gereği uzun okunmaktadır.
İLGİLİ BAŞLIKLARI TIKLAYIN
Aruz Vezni Nasıl Öğrenilir İmale Med Zihaf Ulama Alıştırmalar
Aruz Terimleri Takti Vasl Med İmale Zihaf Kasr Nedir Örnekler
Bahr Nedir Aruz Vezni Makamları
Fasıla Nedir Kuran Okuma ve Aruz Vezninde Fasıla
İmâm Halil Aruz Veznini Bulan Kişi
Huruf u İmla Nedir Sesli Harfler
Huruf u Müstahlefe Nedir Uzatma İmale