Melami kelimesi sözlük anlamı kınamak, ayıplamak ve sitem etmek manalarına gelen “Levm” sözünden türemiş olan melamet sözcüğünden gelmektedir. Levm sözcüğü ile tasavvuf yoluna girenlerin Emmare mertebesinden sonra ikinci mertebesi kabul edilen Levvame makamının da alakası bulunmaktadır. Melâmîlik yoluna giren, Melamilik inançlarına sahip kimselere "Melâmî" denilmiştir.
Melamilik, Cüneyt Bağdadi, Bâyezîd Bestami gibi mutasavvıfların açtığı yoldan giderek , İbrâhim b. Edhem, Abdullah b. Mübârek, Fudayl b. İyâz, Şakīk-ı Belhî, Hâtim el-Esam gibi önceki mutasavvufların vatanı olan bu bölgede Türkistan, Nişabur, Maverâünnehı ve havalisinde, dokuzuncu yüzyılda gelişen bir tasavvuf ekolüdür. Mevlana ve Hacı Bektaşi Veli’nin de doğum yerleri olan bu havali bu nedenle Anadolu’daki tasavvufi örgütlenmelerin anavatanı olmaktadır.
Melamiliğin kurucusu Hamdûn-ı Kassârî olarak kabul edilmiş ve bu nedenle bu düşünme biçimine Kassâriyye tarikatı da denmiştir. [1] Nişabur’da bir Türkmen şeyhi olan Muhammed Maşukî Tûsî ‘de bu tarikatın yayılmasına ve genişlemesinde etkili olan bir isimdir. [2]
Başlangıç aşamasındaki Melamiler ile Melami olduklarını söyleyerek, çalışmaktan, kaçınan, dilenmekten kaçınmayan, rızklarını tevveküle bağlayan sufileri bir görmemek gerekir.
“Melâmetîler’in metodu ilme, sûfîlerin metodu hale dayanır.”[3] Başlangıçta ibadetlerini gizlemekten kaçınmak, gösterişten uzak durmak, tevazu göstermek şeklinde gelişen Melamilik, kibir ve gösteriş gibi kötü huylardan korunmak amaçlı doğan bir tasavvufi ekoldür. Melâmetîler, çalışmayı ve kendi el emekleriyle geçinmeyi tercih ve teşvik eden bir zümre iken sonraları sofiyane davranan görüşlere de dönüşmeye başlamış, çalışmayı bırakıp zühd ve tevekkül üzere yaşamaya başlayan zümreler de ortaya çıkmış, bu tip zümreler de kendilerine melameti demişlerdir.
Lakin “Melâmetîler, mârifetin çalışma ve şahsî gayretle elde edilebileceğine inanırlarken; sûfîler ise mârifetin rabbânî bir mevhibe olarak tecelli edeceği görüşündedirler. “[4]
Melâmîliler, özel giysileri ve tekkeleri olmayan, kimseye dertlerini açmayan , gösteriş olmasın diye başkalarının yanında ibadet etmeyen, kendilerini övmeyen , ortalıkta dolaşmayan, kendini önemsiz gören, hatta önemsiz göstermeyi erdem kabul eden, çoluk çocuk herkes ile haşır neşir olabilen, bunda küçüklük ve beis görmeyen , “aynanın sırrı gibi karşısındakini yansıtan " takıntısız ve bağlantısız kişilerdir. Melamilerin en hoşlanmadıkları şey kibir ve gösteriştir. “Melamiler için Tanrı nimetlerinden pay kapmak marifet değil pay dağıtmak önemlidir.”
Melâmet hareketinin gelişimi, 1. Devre Melamileri: Melâmiyye-i Kassâ Ebû Abdurrahman es-Sülemî, Kitâbu’l-Fütüvve Baharriyye, 2.Melâmiyye-i Bayrâmiyye Orta Devre Melâmileri
3.Melâmiyye-i Nûriyye, Son Devre Melâmileri, şeklinde 3 kategoride ele alınmıştır.[5]
Melamiliğin Anadolu’ya 12. yy dan itibaren girmeye başladığını, Hacı Bayram Veli’nin Bayramîlik tarikatı ile 2. Devre Melamiliğin başladığını söylemek de mümkündür.
Melamilik bir tarikat olmaktan ziyade bir hal ve düşünme biçimi olarak ele alınmış, bu nedenle Melamilik her tarikatta da görülebilen bir kavram olarak değerlendirilmiştir. Anadolu’da Hamzaviler,
Abdallar ve Kalenderiler de kendilerini Melami olarak tanıtmışlardır. Müstakil bir tarikatları olmadığı için beğenilmek ve saygı duyulmak yerine hor görülmeyi istemek şeklinde özelliklere bürünen sofilere Melami denilmiştir. Yalan, riya ikiyüzlülük, mevki, makam, para ve mala tamah etmekten uzak duran, bu şekilde nefislerini köreltmek ve nefsi öldürmek amacını taşıyan her derviş Melami olduğunu ileri sürmüştür.
Melamiler, özellikle kötü giyinen, , kendilerini hor göstermekten hoşlanan, erkan , ayin ve ibadete ya önem vermeyen, yahut da herkesten gizli yapan; özel duâları, tekkeleri, âyinleri vb olmayan, çoğu kez, saç , sakal kaş bırakmayan, Tahiriler gibi bıyıkları dışında vücutlarındaki tüm kılları temizleyerek çar darp yapan, dilenmekten dahi çekinmeyen , hatta içki ,şarap , Afyon hatta esrar bile kullanarak kendilerini melamet hırkası giymiş kimseler olarak tanıtabilen dervişlerdir.
Melamilerin mezarları da özellikle süssüz ve gösterişsiz yapılmış, onları mezar taşları kolsuz, ayaksız ve başsız bir insan bedeni gibi dikilmiştir.
Divan şairleri arasında Kendilerini Melami olarak ifade eden çok sayıda şair vardır. Hayreti, Hayali, Nesimi, Şâir Tıflî, ve bir çok Bektaşi şairi kendilerini Melami olarak kabul etmişlerdir.
Kendilerini Melami olarak tarif eden şairlerin şiirlerinde mal, mülk, mevki, para ve tamahtan kaçınmak ana düşünceler olarak öne çıkar. Gösterişten kaçınmak hatta rezil, rüsva, sefil gözükmek marifet olarak gösterilir. Dört ana dokuz babadan doğup, alem alem gezmek, babanın babası, ananın anası olmak gibi ifade edilen ruh göçüşlerin ifade eden hayaller ve çarpıcı fikirler üretmek Melamin şairlerin ilginç vasıflarıdır.
Kays-ı melâmet-güzîn râh-nümûndur bana
Meslek-i ehl-i hıred râh-ı cünûndur bana Şeyhülislam Yahya Şiirleri
Rind-i melâmetiz biz hâtırımız güzeldedir
Bize öğüt veren sanır gönül ile göz eldedir Şeyhi Şiirleri
Acıldı defter-i ehl-i melamet kaydolan gelsin
Cekinen nam u kayddan gelmesin lakayd olan gelsin Lâedrî
Terkedip nam u nişanı giy melamet hırkasın
Bu melamet hırkasında nice sultan gizlidir İsmail Maşukî
Cihânda her ki gam-ı ‘ışk ile melâmetdür
Selâm ana ki kamu gussadan selâmetdür Hamdullah Hamdi
Melâmet câmını alduk ele biz hû dėdük gitdi
Selâmet meclisine sâkiyâ yâ hû dėdük gitdi Vusûlî - Mehmet Küçük Bâli Paşazâde
Ben melamet hırkasını Kendim giydim eynime
Ar u namus şişesini Taşa çaldım kime ne KUL NESİMİ Şiirleri
İLGİLİ LİNKLERİMİZ
KAYNAKÇA
0
1
Yorum Yapmak için Kayıt Olun veya Giriş Yapın