Defter-i menâzil, rekor kıran okçular defteri. 

 

Menzil-nâme

Menzil-name :  نامه منزیل

Menzil , sözlüklerdeki anlamı ile  “ bir yolculukta, dinlenmek için durulan, önceden belirlenmiş yer.”, “Yolculukta iki konak arasındaki uzaklık.” “Bir günlük yol.”“Ok atma yarışlarında erişilen mesafe” Anlamlarındadır.” [1]

Nâme sözcüğü ise   Farsça kökenli olup mektup yazı anlamına gelir bu nedenle menzil nâme Arapça Farsça sözcüklerle kurulmuş bir bileşik isim olmaktadır.( bkz Menzil Nedir Dünyevi ve Tasavvufi Menzil )

Eski devirlerde birkaç türlü menzilnameler yazılmıştır. Bunlardan bir tanesi sefere çıkan ordunun sefer sırasında uğradığı menzil – konak yerlerini, geçtiği yolları,  konakladıkları yerleri menziller arasındaki uzaklıkları  rapor şeklinde anlatan eserlerdir.  Örneğin Minyatürcü Matrakçı Nasu’un minyatürler ile süslediği  Beyan-ı Menazil-i Sefer-i Irakeyn Matrakçı Nasuh adlı eseri bu tip menzilnameler arasındadır. Bu tip menzilnamelerde ordunun sefer sırasında konakladığı ya da  sonraki seferlerde konaklayacağı yerler belirtilmiş , bir çeşit  yol haritası hazırlanmış olurdu. ( bkz Muhabere Nedir Güvercinle Haberleşme Ulak Tatarî Posta Menzil )

Diğer bir menzilname türü ise okçuların atış rekoru kırdıklarında aldıkları belgeler olmaktadır. Bu belgeler diğer rekor kıranları da belirten o okçunun da atış rekorunu kırdığına dair resmiyet kazandıran belgeler niteliğindeydi.  Bu belgelerde önceki rekorlar da belirtilir, yapılan hesaplarla kırılan rekor da kanıtlanmış olurdu. [2] Menzil okçularının rekorlarını gösteren belgelere ise “Kavsnâme-i menâzil” (Menziller okçuluk kitabı), “Defter-i menâzil” (Menziller defteri) gibi adlar da verilirdi.

MENZİL-NÂME KONULU VEYA TÜRÜ ŞİİRLER

Diğer bir menzil-nâme türü ise Menzil-nâme konulu şiirlerdir.  Okçuların kırdığı rekor üzerine yazılan menzil-nameler ise eski devirlerde ok atma yarışlarında kırılan atış rekoru sonrasında o rekoru anlatmak üzere yazılan şiirlerdi.

Eski devirlerde okçuluk en önemli sporlardan biriydi. Okçulukta menzil ise atış uzaklığı ve mesafeyi ifade ediyordu. Yapılan bu yarışmalarda okçunun kırdığı rekoru belli etmek için bir belge veriliyor ve rekor kıran okçunun rekorunu ilan için okun düştüğü yere de menzil taşı dikiliyordu.  Şiir halinde yazılan Menzilnâmeler ise kırılan bir rekorun anısına tarih de düşürülerek yazılan medhiyeler şeklindeki manzumeler oluyordu.  Bu menzilnameler ise daha çok kıt'a (kıt'a-i kebire) şeklinde yazılıyorlardı. Menzilnâmelerin genellikle kısa bir kıtadan ibaret müstakil şiirler şeklinde yazılırdı. Bu nedenle menzilnameler genellikle 2 veya 7 beyitten oluşan şiirler şeklindeydi.  Bu şiirlerde atış rekoru kıran okçudan ve rekorundan söz edilir, menzil taşı dikilmeyi hak eden atış betimlenir, atış rekorunun kırıldığı tarih de düşürülürdü.  Bu tür şiirler divânların tarihler veya kıtalara ayrılan bölümlerinde yer alırdı.

 Menzilnameler müstakil bir kıta veya kıta-ı kebire şekillerinde yazılırdı. Buna rağmen okçulukta mahir olan devlet adamları için yazılan kasidelerin mehdiye bölümlerinde de menzil-name olarak ifade edilecek bölümler de olabiliyordu.

Edebiyatımızda menzilnâme türündeki şiirlere  XVI. yy. dan sonra rastlanılmaya başlanmış,  bu tip şiirler genellikle  atıcılık rekoru kıran devlet adamları için , atış rekorunu kırdığı günü ve tarihi ebced hesabı ile düşürmek amacıyla yazılmışlardır.  Bu manzumelerin ortaya çıkmasında “ devlet büyüklerinin atıcılıkta rekorlar kırmaları üzerine söylenen tarih beyitleri, menzilnâmelerin doğuşundaki başlıca etken” [3]

Nedim'in (ö. 1730) Damad İbrahim Paşa; Vasıf'ın (ö. 1824) Sultan II. Mahmud; ve Fâzıl'ın (ö. 1810) Kaptan Hüseyin Paşa; Naşid İbrahim'in (ö. 1791) deSultan III. Selim adına yazdığı menzilnâmeler

Edebiyat tarihimizdeki en ünlü manzumeler olmaktadır.

Beyan-ı Menazil-i Sefer-i Irakeyn Matrakçı Nasu

 KAYNAKÇA

[1]  /post/menzil-nedir-dunyevi-ve-tasavvufi-menzil/110099

[2] Şinasi Acar , Murat Özveri BİR İSTANBUL OKÇULUK MENZİLNÂMESİ,

[3] Ansiklopedik Divan Şiiri Sözlüğü, İskender Pala,  SHF. 381