Peri Tasavvuru ve Şiirlerimizde Peri
Osmanlıca yazılışı perî : پری
Peri, Farsça kökenlidir ve Farsçada“ yanında duran, iyi ruh, büyü yapan, büyüleyen kadın” anlamlarına gelen pairaka sözcüğünden peri haline dönüşerek dilimize de geçmiştir.
Kelimen Farsçada kanat anlamına gelen "par" sözcüğünden türemiştir.[1] “ Par- per “پرى/پرّى sözcüğü ile gökte olan ve uçan anlamları ile alakalı pek çok kelime vardır.[2] ( bkz Peren Pervin Nedir Ülker Yıldızı ve Efsanleri- Peri Nedir Dünya Kültürlerinde Peri )
Peri, eski ve çağdaş sözlüklerde: sözlüklerde “Cisimleri çok lâtif ve görünmez olan hoş mahlûk. İnsana muhabbet eden, muvahhit ve Müslim lâtif mahlûk”, “ Cin taifesinin gayet güzel olan kısmı” [3] olarak tarif edilir. Çağdaş sözcüklerde: “Doğaüstü güçleri olduğuna inanılan, hayal ürünü dişi varlık” şeklinde tanımlanır.
Beşer misin perî mi yâ melek sen
Komudan eltaf u zîbâ vü Ahsen Ahmedi
Peri sözcüğü şiirlerde, edebiyatta ve mecazi manada, güzel kız, alımlı, becerikli kadın manasında kullanılır. ( bkz Peri-zad )
Şiirlerimizde Peri
Peri, sözcüğü şiirlerimizde çok sık geçer. Sevgilinin vasıflarını ifade eden, onun büyüleyiciliğini ortaya koyan, daha ziyade sevgili kadar güzel bir motif olarak karşımıza çıkmaktadır. Divan şairleri periyi beşer üstü güzellikte, melek ile benzer nitelikte bir varlık olarak görürüler. Peri, sadece güzelliği, melek siması ile değil, sesi, iyi huylu oluşu, munis oluşu, ergenliğe yeni ulaşmış bebek yüzlü oluşuyla dikkat çeker.
Bir perî zülfi ucındandur perîşân oldugum
Bir sanem tasvîrinedür mest ü hayrân oldugum Gelibolulu Sun'î
Peri, bir anlamda cennetteki hurilerden daha da güzeldir. Ancak perinin ve sevgilinin güzelliğini hiçbir musavvir- ressam- çizemez. Mâni ve Bihzad bile peri suretin resmini yapmakta aciz kalır( bkz Mâni Kimdir Ressam Nakkaş Mâniheizmin Kurucusu- Bihzad ( Efsanevi Acem Ressamı )
Anı nakkâş-ı kudret-hâne-i feyz etmiş ol rütbe
Göreydi lâl olurdu noktasın Behzâd ile Mâni E. Zihni
Güzel tasvir edersin halü hatt-ı dilberi amma
Füsunu işveye geldikte ey Bihzad neylersin? Şeyhülsilam Bahai
Sûret-i hüsn-i dil-ârâñı çekerken Bihzâd
Nutk-ı cân-bahşuñı yâd eyleyüp itdi feryâd NÂMÎ - AHMET NÂMÎ (17. Yy)
Divan şairlerinin nazarında peri sevgilinin kendisi de olabilir. Hatta peri güzelliğinden dolayı sevgiliye benzetilir. Peri, bir görünüp bir kaybolan hayali bir varlık olarak da görülür. Hatta peri göklerde dolaşan bir varlıktır.
Ey perí göklerde olsa yaraşur yirüñ senüñ
Bí-bedeldür gün gibi ģüsn-i cihān-gírüñ senüñ Muîdî
Ancak özellikle divan şiirinde peri sözcüğü kimi zaman kadınsı erkek cinsi için de kullanılır.
Aldı göñlüm bir perī-peyker melek-sīmā yigit
Ḳaṣd·i dīn itdi meded hey ol büt·i tersā yiğit Necati Bey
Divan şiirinde peri sözcüğü yanı sıra peri peyker ( peri yüzlü güzel ) , peri- han ( peri padişahı), peri- zâd ( peri çocuğu ), perîveş ( peri gibi güzel) gibi terkiplere de rastlanılır.
Bektâşi bir köçek ki perî-zâd u meh-cemâl
Dil tekyesine postı bırakdı bî-eyyi hâl Edirneli Kâmî
Her şu‘le hû perîveşe yâr itmesin seni
Pervâne-i çerâg-ı mezâr itmesin seni Semerkândî-i Âmidî Âgâh
Bir alay oldı perī şīveli āhū begler
Gözi āhūlaruñ alayına yāhū begler Necati Bey
Bir melek-sîmâ perînüñ ‘âşık-ı şeydâsıyuz
Bir şeh-i iklîm-i hüsnüñ mu‘teber paşasıyuz Behiştî Ramazan
Bir perî zâhir olup nâm-ı şerîfi Şâmî
Çeşmüme kıldı benüm subh ile bir ahşâmı Ravzi ( Balıkesir- Edincik- 16. Yy
Bir perîyem hıl‘at-i hüsnüm yaraşukdur baña
Her benî-âdem müsahhar olsa lâyıkdur baña Ravzi ( Balıkesir- Edincik- 16. Yy )
Eyâ peri nicesin hoş musun safâca mısın
Gele beri nicesin hoş musun safâca mısın Ahmet Paşa
Görünmese gözüme ol perî-i her-câyî
Karâr etdiremem cân-ı nâ-şekîbâyi Nedim
Neşr-i şemîme ol perî kâküllerin döker
Bûy-ı meşâmm-ı hasretiyân demlerin döker Edirneli Kâmî
Halk Şiirinde Peri
Halk şiirinde peri divan şairlerinin düşündüklerine yakın olarak tasavvur edilse bile, daha insani bir varlıktır. Halk şairleri ve anonim şiirlerde peri daha ziyade sevgilinin benzetildiği bir varlıktır.
Elinde su testisi
Gönlümün tek perisi
Bırak artık gideyim
Olmuş gece yarısı Amasya Türküleri
Bir bölük periler seyrana varmış
Herbiri bir deste gül aldı getdi
Aktı gözüm yaşı döndü ummana
Çalkandı dünya sel aldı getdi Iğdır Türküleri
KAYNAKÇA
[1] https://www.edebiyatvesanatakademisi.com/edebiyat-terimleri-mazmunlar/peri-nedir-dunya-kulturlerinde-peri/74047
[2] https://www.edebiyatvesanatakademisi.com/edebiyat-terimleri-mazmunlar/peren-pervin-nedir-ulker-yildizi-ve-efsanleri/74028
[3] A.T. Onay, Eski Türk Edebiyatında Mazmunlar , MEB, 1996., s. 396
Yorum Yapmak için Kayıt Olun veya Giriş Yapın