Şıtaıyye Nedir

Osmanlıca yazılışı: Şıtaıyye :  شتائيّة

Şitai – شتاء Kışa ait. Kışlık. Kışa dair. Kışa mahsus, kışla ilgili.

Şitâ (kış) kelimesinin kökeni Arapçadır. “Kışla ilgili, kışa ait”  anlamına gelen şitâiyye sözcüğü ise  Şitâ (kış) kelimesinden türemiştir

Şıtaıyye شتائيّة  Dîvan edebiyatında kışı tasvir etmek üzere yazılan kasidelerdir.  Nesib, teşbib bölümünde kış mevsimin tasvir edildiği kış mevsimi ve kış hallerinden bahseden, nesib bölümündeki kış tasvirlerine göre adlandırılan kasidelere denir. Bilindiği gibi kasidelerin ilk bölümleri olan nesib ( teşbib ) bölümlerinde kasideler hangi mevsimde, hangi ayda ( ramazan ayı, temmuz, vb ) hangi özel günde ( örneğin nevruz- )  yazılmış ise o günün mevsimin veya bayramın tasvirleri yapılırdı.

Kimi kasideler nesip veya teşbib bölümlerinde işledikleri konulara göre adlandırılır, nesip bölümünde kadın, kış, at, bahar, şehir, atlar, hamamlar, meclis, eğlence, şehirdeki mahdumlar ve mahbuplardan da söz edilebilirdi.   Bahariye ( bahar) , Şitaiye,( kış) , Iydıyye( bayram), temmuziye, şehrengiz, hamamiye,   esbiyye- rahşiyye ( at konulu ) , sayfiye ( gezi yeri ) , ramazaniye, dâriyye (cami, mescit,  köşk, saray, yalı gibi yapıların anlatıldığı kasideler)  gibi  ( bkz  NESİP BÖLÜMÜNE GÖRE KASİDELER)

Şu halde şitaiye kış mevsiminde yazılmış ve  nesib bölümlerinde kış mevsimini betimleyen kasidelere denmektedir.  ( bakz : Kaside Nedir ve Kasidenin Bölümleri ) bu tür şiirler genellikle “der vasf-ı şitâ, kasîde-i şitâiyye der hakk-ı ...” gibi başlıklar taşırlar.

Bu tip kasidelerde kış mevsimi ve kış mevsiminde sosyal hayata dair yaşayış biçimleri,  kış mevsimi ile ilgili görüntüler, soğuk, kar, fırtına, yağmur, kışın şiddeti, güzellikleri kış mevsiminde sosyal hayat, giyecekler, yiyecek, içecekler, kış hayatı, soğuktan korunma, kış kahveleri ve kış sohbetleri vb anlatılır. Şathiyelerde  yollarda, sokaklarda, tabiattaki dış mekanların tasvirleri;  evlerde odalarda, saray ve köşklerdeki kış eğlenceleri, insanların halleri, adetleri; kış meclisleri, kış sohbetleri, gelenek ve göreneklerinde de söz edilir.

Şitaiyelerin son bölümlerinde yani kasidenin asıl bölümü olan mehdiye bölümüne geçiş dizelerinde veya girizgâh bölümünde ise şair övdüğü kişi için kış mevsiminin uğurlu olmasını sıhhatle bahara ulaşmasını temenni eder.  Medhiye bölümünde öveceği kişi için duada bulunur.

Şairler, kendilerini koruyup gözeten hamileri içim kış mevsiminin gelmesi münasebeti ile de şathiyeler yazmışlar, onlara övgüler dizmişler, bu sayede hamilerinden çeşitli ihsanlar almaya vesile yaratmışlardır.  Devlet adamları kendileri için şitaiyeler yazan şairlere ihsanlarda bulundukları için şathiye yazma geleneği yaygındır.  

Şathiye türünde başarılı kasideler yazan başlıca divan şairleri Zâtî, Nev‘î, Nef‘î, Nedîm, Sâmî, Enderunlu Fâzıl , Lebîb , Arpaeminizâde Sâmi ve Ziyâ Paşa’dır.

 

Kaside Özellikleri Türleri Bölümleri Konuları Örnekler

Kaside Tarihçesi Türk Edebiyatında Kasideciler

 

Şitâiyye Örneği

Kaside-i Şitâiyye Der-Zımn-ı Medh-i Pâdişâh-ı Cihân”Ahmed Hân ve Vasf-ı İbrahîm Pâşâ

 

Miyân-ı cûyda gömgök kesildi nîlûfer

Nice gezer bu soğuklarda bilmezem ar‘ar

 

Efendi binde birin söylesem dolar defter

Ya düşmedi mi çenârın eli çemende meger

 

Bu hastalık beden-i servi korkarım sarsar

Aceb ne hâlde bülbül dedikleri kaşmer

 

Kenâr-ı bâmda yahlar durup yalın hançer

Bir iki gün dahı böyle eserse bu sarsar

 

Konulsa penbeye yâkut-pâre-veş ahker

Degürdi nergise de çeşm-i rûzgâr nazar

 

Bahâra dek duramaz korkarım kenâr çizer

Nihâl giyse n'ola yahdan âhenin miğfer

 

Harâb hâneler akmazsa da yine damlar

Ayâz kıssasın etdi sabâha dek ezber

 

Düşüp hayâlime ol şûh ile geçen demler

Emîn-i sîm-keşâna bu yıl göründü zarar

 

Usûl ile fıçının tâ dibinde der-çenber

Hamâme-beççe gibi dil sakır sakır ditrer

 

Sokuldu koynuna ol mâh-pârenin micmer

Atar kapağı aman duymasın peder mâder

 

Şarâbın üstüne hürmet biraz da hîle katar

Başında dün dahı bağlıydı kırmızı çenber

 

Ya Ka‘beden mi gelirsin bu şekl ile kâfer

Düşer hayâlime meclisde devr eden sâgar

 

Derinde mihr ü kamer bende âsman çâker

Kalır utârid ü bircis hâric ez-defter

 

Ne hod vezîri gibi safder-i zafer-yâver

Yemîn-i devlet ü dîn âsaf-ı cihan-dâver   Nedim Hayatı ve Edebi Kişiliği