Çeşm-i Çerez Nedir

 

Osmanlıca yazılışı: Çeşm   چشم , göz

Çerez : چرز 

Çeş mi çerez : 

Çerag : چراغ

Çeşm – çerağ :  چراغ 

Çeşm Farsçada göz anlamına gelir. Çerez ise yemek öncesi yenilen ya da yemeğe, içkiye eşlik eden zeytin, peynir, meyve, kuruyemiş  ya da taze meyvelere denir.

 Çerag ise Işık, kandil, lâmba, mum anlamlarına geldiği gibi sözlüklerde Işık. Kutlu, mutlu, otlak, mer'a, otlama, tekaüd, talebe [1]anlamlarına da geldiği şekilde açıklamalar vardır.

Çeşm –i Çerez

Çeşm göz anlamında bir kelimedir. Çerez ise atıştırma yapılan doyasıya yenmeyen, fındık fıstık çekirdek  vb yemeye benzer şeylerdir.

Anlam olarak göz çerezi anlamına gelir.  Çerez sözcüğünü kastından hareketle göz ucuyla seyretmek göz için atıştırmak gibi anlamlardadır.  Bir delikanlının bir ortamda sevgilisini seyredebilme şansını bulabilmesi, onu ufak tefek seyredebilmesi, onun güzelliğinden birazcık faydalanabilmesi göz çerezi olarak ifade edilen bir  olgudur.

Güzellere, hüsn-ü nazarla -  çok beğenenlerin baktığı bir bakış-  bakılır, bu tür bakışa çeşm-i çerez denirdi.

Çeş mi çerez bir güzelin yüzüne veya endamına bakmak  ve ondan çerezlenmek anlamında bir tabir olmuş, divan şairlerimizin şiir4lerinde bu anlamı ile kullanılmıştır.

Çeşm i çerez divan şiirimizde sık sık karşımıza çıkar.

Görse meclisde eğer bunca cezbeli dilber
Yetmeyip çeşm –i çerez vasla şeker de ister     Ref-i  Kalayi   [2]

Safa nazar ile hoş gör ederse didelerim
Ki ruha mâ- hazar eyler  nevale didelerim.   Besim


[1] https://osmanlica.ihya.org/cerag-nedir-ne-demek.html

[2] Talat Onay, Eski Edebiyatta Mazmunlar, MEB Yayınları,  İst. 1996- shf, 170