695'te Haccâc tarafından bastırılan Sâsânî tarzı dirhem. Resim Alıntı : Vikipediahttps://tr.wikipedia.org/wiki/Hacc%C3%A2c_bin_Y%C3%BBsuf_es-Sekaf%C3%AE

Haccâc -ı Zalim Haccâc bin Yûsuf Kimdir

Osmanlıca yazılışı Haccâc – ı Zalim :  ظالم حجاج‌

Emevi devrinde Irakta vâlilik yapan Hz. Resul-ü Ekremin (A.S.M.) soyundan gelenler, onlara taraftar olanlar ve Horasan’daki Türklere yaptığı zulümler ve zâlimliği ile nam yapmış olan gaddar bir Emevi valisidir. Asıl ismi Yusuf bin Sakafi, lakabı ise Haccac-ı Zâlimdir.

Tam adı Ebû Muhammed el-Haccâc b. Yûsuf b. el-Hakem es-Sekafî (d. 41 (661, ö. 95/714) dir.

Halife Abdülmelik b. Mervan zamanında ordunun başına getirilmiş olan ve tarihe ve edebiyata zalimliği ile geçen zalimliği ile meşhur, Haccâc’ı zalim, cebbar ve kan dökücü gibi sıfatlarla  kötülenen bir  Emevi komutanıdır.

41 (661) yılında Tâifte doğan Haccac’ın Babası Yûsuf b. Hakem, annesi ise Kûfe Valisi Mugīre b. Şu‘be’nin eski karısı Fâria bint Hemmâm’dır. Anne ve baba tarafından Sakīf kabilesinin Ahlâf koluna mensup olan Haccac,  Emevîler’e sadakatle bağlı olduğundan “Küleyb” (köpek yavrusu) lakabıyla da tanınmıştır.[1].

Emevîler,  ülkeyi kontrol altına alabilmek için Haccâc ve babasının mensup olduğu Sakifililer’in büyük desteklerinden faydalanmışlar, böylece iktidara gelen Mervân, Mısır’da oturan Sakīfliler’in de desteğini kazanmak için Yûsuf b. Hakem ve Haccâc’la birlikte Mısır’a gitmiş, . Mısır’ın kontrol altına alınmasını da sağlamışlardı.  ( bkzMısır Divan Şiirinde Mısır Ülkesi )

Halife Mervan’ın ölümünden sonra Halife olan Mervan’ın oğlu Abdülmelik,   Basra Valisinin Emevilere tabi olmasını sağlamak için Mus’ab b. Zübeyr’e karşı düzenlenen seferde artçı birliklerin kumandanı olarak Hacca’ı tayin etti.  ( bkz Basra Şehri Divan Edebiyatında Basra)

 Mus‘ab’ın ortadan kaldırılmasından sonra (691) İbn Zübeyr’le mücadele etmesi için Hicaz’a gönderilen ordunun başına Haccâc, getirilmişti.  Haccac, Mekke ve Hicaz bölgelerini ele geçirmiş, Mekke ye girdiğinde Mekke’yi yakıp yıkmış, hatta çıkarttığı yangından Kâ’be de zarar görmüştü.[2] ( bkz  Harem Haremeyn Mekke Medine Kutsal Topraklar)

Haccac, Mekke’de Emevi iktidarın sağladıktan sonra Hicaz, Yemen ve Yemâme valiliğine getirilmiş, ardından Irak’taki harici ve Şii isyanlarını kırmak için vazifelendirilmişti.  Irak’taki isyanları çok kanlı bir şekilde bastıran Haccac,  Emevileri kılıçtan geçiren Türklere karşı İran’a gönderildi.  Horasan’a ilerleyen Haccac ve Emevi orduları, Türklerin şiddetli direnci karşısında daha da ileri gidememiş, Haccac ve Emevi askerleri bu bölgede çakılı kalmışlardı. ( bkz Horasan Neresidir Şiirlerde Horasan’dan Türk Göçü   )

Devrinin kaynakları tarafından çok iyi bir hatip ve Kuran’a çok sadık bir kişi olduğu da belirtilen Haccac, Kur'ân’ı Kerim’in hareketlendirilmesi için ilk çalışmaları başlatan kişi olarak da bilinir.  

Her gece Kuran okuyarak uyuduğu belirtilen, vaaz, hutbe ve nutukları ile de meşhur olan, Emevi paralarının da basımını sağlayan Haccac,  20 sene süren valiliği esnasında Dicle ve Fırat arasındaki tarım havzalarına su kanalları da açtırmış, yaptığı diğer güzel işlere de rağmen zalimliği ile kalmıştır. Rivayete göre Haccac yaşadığı müddetçe Emevilere muhalif olan 120.000 kişiyi öldürtmüş,, (  kimi kaynakların iddiasına göre  iki yüz bin )  yüz binlerce insana da zulmetmişti.

 Haccac, tarihe ve edebiyata bu zalimlikleri ile geçmiş, Mevlana bile Mesnevideki bir beytinde "Haccâc'a kan dökmekten kolay ne var (b. 1051)" [3] diye yazarak Haccac’tan söz etmiştir.

Gâh eder Haccâc-ı Zâlim çok Müselmânlar şehîd
Gâh olur İbni Zübeyr’in nefsine seyrân eder                  KERKÜKLÜ SÂLİM

Ger müsâvât ü uhuvvet böyle ise sad hezâr
La’net olsun bu böyle Meşrûtiyyet ü hürriyyete
Yapmadı Haccâc-ı Zâlim böyle zulm ü vahşeti
Görse hayrede kalırdı şübhesiz bu hâlete                Ahmed Celâleddin Dede[4]

Tezkîr olunur la’n ile Haccâc ile Cengiz
Tebcil edilir Nûşirevân ile Süleymân         Ziyâ Paşa [5]

KAYNAKÇA

[1]  İrfan Aycan, [HACCÂC b. YÛSUF es-SEKAFÎ - DİA, cilt: 14; sayfa: 428

[2] İrfan Aycan, [HACCÂC b. YÛSUF es-SEKAFÎ - DİA, cilt: 14; sayfa: 428

[3] İskender Pala, Ansiklopedik Divan Şiiri Sözlüğü,  shf.  192

[4] Mehmet DEMİRCİ, Son Mevlevî Şeyhlerinden Bazılarının Hazin Hikâyeleri, https://www.tasavvufdergisi.net/Makaleler/1239574341_34_6.pdf

[5] İskender Pala, Ansiklopedik Divan Şiiri Sözlüğü,  shf.  192