MÜNTAHABAT NEDİR MÜNTAHABAT TÜRÜNDE ESERLER

Müntahabat   منتخبات  Arapça kökenli müntahab kelimesinin çoğuludur.  Seçki, seçilmiş şeyler seçme eserler, “seçilmiş, seçilerek bir araya getirilmiş” yazılar dergisi manasına gelir.  Bu nedenle müntahabat edebiyatta aynı türde kaleme alınmış eserler ve yazarlara ait yazılar arasından yapılan seçmelerle meydana getirilmiş eser; seçmeler, antoloji manasında bir terimdir.

Buna mukabil, eski edebiyatta müntahabat kelimesinin günümüzdeki antoloji ile birebir aynı anlamda olduğunu söylemek güçtür. Eski edebiyatçılar belli konuları ana hatlarıyla işleyen kitaplara da müntahabat demişlerdir. Bu nedenle eski edebiyatçıların müntahabat kelimesini antolojiden biraz daha farklı anlamlarda da anladıkları görülür.

Günümüz edebiyatındaki karşılığı ise antolojidir. Bu manası ile de eski edebiyattaki tabakat ve tezkire ile anlam ve işlev olarak alakalı olmaktadır. Bazı küçük anlam ayrımlarına ve işlev farklılıklarına rağmen “ mecmûa, muhtâr/muhtârât, muktetaf/muktetafât gibi adlar taşıyan derlemelerle muhtasar/muhtasarât, hulâsa, tehzîb, zübde başlığı taşıyan eserlerin “[1] bazıları da bir tür müntahabât sayılır. Dini ve İslam tarihine dair yazılmış müntahabatlara muhtasar adı verilmiş birçok yerde müntahabat ile muhtasar aynı manada kullanılmıştır.

Antolojiler çeşitli konulara göre yapılmış eser, konu, şiir, öz geçmiş derlemeleri olmaktadır. “ Yazınsal ürünlerden güzel parçalar seçilerek oluşturulan ve türlü yöntemlere göre düzenlenen yapıt” olarak da tarif edilebilir. (Antoloji Nedir Benzeri Türler Tarihçe Divan ve Çağdaş Edebiyatta Seçkiler )
 
Doğu İslam ve Türk edebiyatlarında farklı adlar ile ama işlev olarak antolojiler ile aynı olan ilk eserler Arap edebiyatında biyografi ile eş görevde olan “ Tabakat “ , Acem edebiyatında ise tezkire türü eserler olmaktadır.  Şu halde belli bir meslek grubuna dâhil olan kişilerin hayatları hakkında bilgiler veren  “tabakat” türü eserler antoloji olmaktadır.   [2]

Eski edebiyatta Tezkire,  tabakat ve müntahabat türünde pek çok eser yazılmıştır. Türk edebiyatında ilk müntahabat yani antoloji eseri sayılabilecek eser  Kaşgarlı Mahmud ’un yazmış olduğu Divan-ı Lügat-it-Türk    adlı eseridir. Ali Şir Nevai ’nin  Mecalisü'n Nefais adlı tezkire kitabı, Mezidoğlu Ömer'in Mecmûatii’n- Nezâir (1487) ( bkz Nazire Nedir Türk Şiirinde Nazire Tanzir ve Nazire Mecmuala) , Sehî Bey ,  Latifi,  Âşık Çeleb’nin tezkireleri eski edebiyatçıların anlayışına göre birer müntahabat örneği olarak da görülebilir. ( bkzŞuara Tezkireleri ve Tüm Şair Tezkirelerimiz---Tüm Yönleri ile Şair Şuara Tezkireleri)

Müntahabat başlığı ile yazılmış Osmanlıca eserlerden bazıları şunlardır.

ŞİİR MÜNTAHABATLARI

Şinâsi) Müntehabât-ı Eş‘âr (İstanbul 1279 )Edirne Müftüsü Fevzi Efendi, Müntehabât-ı Dîvân-ı Fevzî Ziyâ Paşa,  Harâbât, , İstanbul 1291; II-III, 1292Muhammed Şükrü b. Ahmed,  Müntehabât-ı Mesnevî’ye(İstanbul 1328) Habib Efendi’nin Müntehabât-ı Gülistân’ı (İstanbul 1309),

 

NESİR EDEBİ ESER MÜNTAHABATLAR Bulgurluzâde Rızâ Bey, Müntehabât-ı Bedâyi‘-i Edebiyye’si (I, İstanbul 1326 [manzum]; II, İstanbul 1326 [mensur]; İstanbul 1326 [zeyil])Re’fet Avni ve Süleyman Bahri Resimli Müntehabât-ı Edebiyye (İstanbul 1329), Fâik Reşad’ın Muharrerât-ı Nâdire yâhud Hazîne-i Müntehabât’ı (İstanbul 1307), Mehmed Cevdet’in Müntehabât-ı Sahâif-i Nefîse’si (İstanbul 1330)

BELLİ KONULARI İŞLEYEN MÜNTAHABATLAR

Kaşgarlı Mahmud Divan-ı Lügat-üt Türk , Ahmed Câvid Bey, , Müntehabât-ı Câvid Bey, ( Adnan Baycar, Ahmed Cavid Bey’in Müntehabâtı: Tahlil ve Tenkitli Metin, 1999, İÜ Sosyal Bilimler Enstitüsü). Müntehab-ı Şifâ  (İÜ Ktp., TY, nr. 495; Süleymaniye Ktp., Kadızâde Mehmed, nr. 351).Kadızâde Mehmed, nr. 351). Münteḫabât-ı Şâhnâme-i Firdevsî Tusi (Firdevsî’nin Şâhnâme’sinden seçmeler İstanbul 1306).Mecmûa-i Müntehabât-ı Eş‘âr (Muallim Cevdet, İstanbul Belediyesi Atatürk Kitaplığı, nr. K. 445) Müntahabât - ı Bedayi - i Edebiye (Bıçakçızâde İ. HakkıYayınevi: Sancakcıyan Matbaası - Mürettibin-i Osma, 1910 Yayın Yeri: İstanbul)Müntahabat-I Lügat-I Osmaniyye-James W. RedhouseMüntahabat Fasıllarından Acem Aşiran FaslıMüntahabat-ı Cedide Kısm-ı Sani Nazım -  MUSTAFA REŞİD, Karabet ve Kasbar Matbaası, 1886

KAYNAKÇA

 [1] MUSTAFA İSMET UZUN “ Müntahabat https://islamansiklopedisi.org.tr/muntehabat#1

[2] /post/antoloji-nedir-benzeri-turler-tarihce-divan-ve-cagdas-edebiyatta-seckiler/134754