Cinas Nedir Cinas Sanatı Cinas Çeşitleri
Yazılışları ve okunuşları aynı ama anlamları farklı olan sözcükleri bir arada veya kafiye olarak kullanma sanatıdır. Eskiler cinasa sanatını “ Lafzı bir, manası ayrı olan ve bir ibarede kullanılan kelimelerdir.”[1] Lafzı bir tabiri sesleri, okunuşu, yazılışı bir anlamına gelir. Anlamları farklı sözcükler arasındaki yazılış ve söyleyiş benzerliğidir. Cinas sanatı “ Yazılışları ve söylenişleri bir, ama anlamlan farklı iki sözcüğü bir arada kullanma sanatı “ şeklinde de tarif edilebilir. Söylenişleri ve yazılışları aynı ancak anlamları farklı olan kelimelerden kafiye yapmaya " tecnis " de denilir. Bir başka deyişle tecnis ile cinas eş anlamlı olmaktadır. Azerbaycan edebiyatındaki tecnis adlı şiir türü cinaslı şiir demek olur.
Cinasta önemli olan dört husus vardır. Eski edebiyatta bu dört hususa ” vücuh-ı erba- i ittifak” ( ittifak edilen dört husus ) adını vermişlerdir. Buna göre aralarında cinas alakası bulunacak olan iki kelimenin harfleri 1 ) tür, 2 ) sayı, 3 ) heyet 4 ) düzen bakımlarından uygun olmalıdır.
Cinaslar ( tecnis ) bu dört özelliğe sahip olup olmaması bakımlarından çeşitlere ayrılırlar. Cinas edebi bir terim nesirde de, şiirde de cümle arasında da kullanılabilir. Hatta şiirdeki dizeler arasındaki kelimler içinde de kafiye olarak da cinas kullanılabilir. Cinas denilince sadece cinaslı kafiyeyi anlamak veya kafiyede cinas çeşidini aramak yanlış olur.
Basit Cinas:
“Bir evde dü zen olursa düzen olmaz o evde “ Dü zen iki kelimeden oluşur ve iki kadın anlamına gelir, düzen ise tek kelimeden oluşur. Bu beyitteki düzen ve düzen arasında Mürettep Bir Tam Cinas vardır. He şeyiyle tam olan mürettep cinaslara Cinası müteşabih” denir düz zen ve düzen arasında “Cinası müteşabih” vardır.
Bahçe sana bağ bana
Sen git dedim bağbana
Bağbana mesken olmaz
Zülfün teli bağ bana
Bağ bana veya bahçıvana anlamındaki bağban kelimeleri arasında mürettep ve cinası müteşabih cinas vardır.
Cinas Türleri
Cinası oluşturan sözcükler birbirinin aynısı olursa, okunuş ve yazılış bakımından fark yoksa u tür cinaslara tam cinas ( Cinas-ı Tam ) denir. Eskiler bir cinasın tam cinas olabilmesi için “vücuh-ı erbaada ittifak” olması şartını ararlardı. vücuh-ı erbaada ittifak demek ise dört unsurun hâsıl olması demekti Tam cinasın dört unsur ise, cinası oluşturan kelimedeki harflerin okunuşunda, sırasında, harekelerinde ve nevilerinde ( harf türlerinde ) tamlık olması gerekiyordu. Bunlardan biir eksik olursa o cinas tam cinas sayılmazdı. Günümüzde de bu kural tam cinas için geçerlidir.
“Benim için her bir sözün kıymetlidir inciden
Gözyaşların akıtma gel, odur gönlüm inciden”
Dizelerindeki “inciden ” sözcüklerinde tam cinas vardır. Birinci “inci” sözcüğü “istiridye içerisinde oluşan, inci mücevher anlamında iken gönlüm “inciden” deki anlamı ise incitmek fiilidir. Anlamları farklı, yazılış ve söylenişleri aynı olduğu için, bu dizelerdeki cinasa “tam cinas’ denir.
Eskiler Tam cinası Basit ve Mürekkep olmak üzere ikiye ayırmışlardır. Yukarıdaki beyitte oluşan İnciden cinasları Basit Tam Cinastır. Mürekkep cinasta ise lafız - iki tanedir.
Cinası meydana getiren sözlerin en az birinin iki tam sözcükten ya da iki ayrı sözcüğün hecelerinden meydana gelmesidir: [2]
Bülbül eder güle naz
Ağlayan çok gülen az
Uğrarız sadmesine her gelenin
Bu da bir çiftesi bir har gelenin [3]
Meclis-i erbab-ı dil bir lahza sensiz olmasın
Hürmetin inkar eden alemde hürmet bulmasın Nedim
İlk hürmet haram ikinci ise itibar manasındadır ama cinas olan bu iki kelimenin ikisii de isim kökenlidir. Cinas kurulan sözcüklerin her ikisi de isim sıfat, fiil gibi aynı türden olursa buna mümasil. Cinas denir. Hürmet sözcükleri arasında mümasil cinas ilişkisi vardır.
Mürekkeb cinas a) müteşabih cinas, ( cinas-ı müteşabih) b) mefruk cinas ( cinas-ı mefruk ) c) merfû cinas olmak üzere üç çeşittir.
Dûş olup bir taze yâre
Câna açdım taze yâre Vasıf
“Gayet çoktur değil, benim yaram az
Bana yardan gayri cerrah yaramaz”
“yaram az” ve “yaramaz” . Birincisi iki ayrı sözcükten, ikincisi ise bir sözcükten oluşmuştur. Sözcükler ayrı yazılsa da benzerlik söz konusudur.
Her nefeste işledim ben günah
Bir günah için demedim bir gün ah Süleyman Çelebi
Ey kimsesizler el veriniz kimsesizlere
Onlardır ancak el verecek kimse sizlere
Kısmetindir gezdiren yer yer seni
Arşa çıksa akıbet yer yer seni
Ah kim ağzım sulandı seyrederken sakızı
Bûse vadiyle şeker çiğnerdi bir ter- sâ kızı Snblzade Vehbi
Neden değer vermedim olmalıydı baş tacım
Hançer gibi saplandı içimde büyür acım [4]
Muharref kelimesinin anlamı: Tahrif edilmiş, değiştirilmiş, kalem karıştırılmış, bozuk demektir. Cinas-ı muharref, Osmanlıca alfabesi ile okunuşları farklı ama yazılışları aynı olan kelimelerle yapılan cinaslardır. Bu tip cinaslarda yazılış aynı olsa okunuşta fark vardır.
Leb-i la’li bana nukl olduğunu nakl etsem [5]
Dizesinde nukl ile nakl Osmanlıcada aynı harflerle yazılır. Ama birinin okunuşu “ nukl “ ( meze- yemiş ), diğerinin nakl ( taşımak – yazmak ) dir.
Cinası oluşturan kelimelerden birisinin başında fazladan bir ses – harf – bulunan cinas çeşididir. Bu cinas çeşidi de kendi arasında mutarraf, müşevveş ve müzeyyel olmak üzere üçe ayrılır
Zamanıdır, hadi, yazsın balem olay gazeli
Onun mahareti vardır, yazar kolay gazeli Nihat Boztepe, Ağaç Kasidesi/44
“Olay” ve “kolay” sözleri “ olay “ sözleri ile cinaslıdır. Ancak kolay sözünün başında bir “ k “ harfi fazla olduğundan cinas-ı mutarrafdır.
Ebedî susmayı derpiş eden âhir konuşur
Kimi nikbin kimi hicrân ile kâhir konuşur Nâil Memik, Neslimizin Masalı
Beyitte cinas “âhir”sözcüğü ile yapılmıştır. Ama “ Kâhir “ kelimesinin başında “k “sesi fazla olduğundan cinas-ı mutarrafdır.
Gösterdim mürâcatı görme nâ-be- câ
İlcâ-yı fart-ı fâka ile etdüm ilticâ Safâ [6]
İlcâ – elif- lam, mim- elif harfleri ile yazılır. İlticâ ise - elif, lâm, te, cim elif harfleriyle yazılır dolayısı ile iltica da cim fazladır.
Mey-âşâmân-ı bezmin sözleri hep câmdır Cem’dir
Bizim güftârımız sâkî mey-i gül-fâmdır femdir. CEVRİ
Saki elindeki bülbüleyi bülbül eylesen
İçsen şarabı ruhlarını gül gül eylesen Bâki [7]
Goncalar ağız açıp derler zebân-ı hâl ile
Tâzele peymânelerle vaktidir peymânını ( NECATİ)
Beyitte “peymân” ve “peymâne” cinaslıdır. Ancak Osmanlıca yazımda “peymân”, “peymâne” sözlerinde bir harf eksiktir
Lâhik kelimesi ; “yetişen, ulaşan, erişen, eklenen, katılan” anlamlarındadır. Bu tip cinaslarda cinası oluşturan kelimelerden birisinin harfi değişiktir. Bu tip cinaslara cinası mütekarip de denir. Mütekarip ise: birbirine yakın olan, gittikçe birbirine yaklaşan manalarındadır.
Bu tip cinaslara “ cinas-ı gayri tam “ tam olmayan bazı sesleri değişen cinaslar da denir.
Fırtına mı yakmıştı, gözünden hüzün damlar
Sırtına mı yüklenmiş buluttan düşen gamlar?
Beyitteki fırtına ve sırtına lahik cinası meydana getirir.
Sana eydürem ey paşa
Neler geliserdür başa Yunus Emre
Bize Tâhir Efendi kelb dimiş
İltifâtı bu sözde zâhirdür.
Mâlikî mezhebim benüm zîrâ
İ’tikâdumca kelb tâhirdür Nef’î
Eski yazıda “tâhir” ile “zâhir”in ilk harfleri olan “tı” ile “zı” arasında sadece bir nokta farkı vardır. Bundan dolayı buradaki cinas, tam olmayan cinastır. [8]
Kimün geçsen öninden sanma ardunca baka kalmaz
Baka kalur gözi ammâ vücûdından beka kalmaz Emrî
Mısra sonlarındaki “baka kalmaz” ve “beka kalmaz” sözcükleri arasında, iki sözcükten oluştukları için mürek-keb, aralarında her bakımdan ses benzerliği mevcut olmadığı için de tam olmayan cinas vardır.
Sakın tab’-ı âzâdı âzârdan
Hem âfâk-ı âfât-ı bed-kârdan ( LAEDRİ/ANONİM)
Buradaki cinaslı sözler “âfâk” ve “âfât” sözcükleridir. Görüldüğü gibi sondaki harfler farklıdır
Cinaslı kelimelerden birisinin diğer kelimenin son hecesi ile ses ve yazılış bakımlarından aynı olmasıdır. Bu tip cinaslara müzdeviç cinas ( cinas-ı müzdeviç ) da denmiştir.
Dirheme kılma heves kim var anın sonunda hem
Eyleme dînâra meyli âhirinde nâr var ( ZATİ )
Buradaki cinaslar ; “dirhem “ ile “hem” ve “dinar” ile “nâr” arasındadır.
Etdi nisâr aleme kef-i nesîm sim
Gl-şende şâh-ı gl gibi sen de dökül saçıl
Nesim: rüzgar, sim : gümüş anlamlarındadır.
Vuslat ateşiyle yandıkça yandım
Umuda yön veren mihmandım sandım
Osmanlıca yazıma göre cinaslı sözcükler arasında sadece nokta farkı vardır. Sadece harfler arasındaki nokta farklarından oluşan cinaslara “ Cinas-ı Hat “ denir.
Ey Fuzuli öldün efgan itmedin rahmet sana
Rahm kıldun halka efganınla zahmet virmedün Fuzuli
Rahmet ve zahmet arasında sadece nokta farkından kaynaklanan farktan oluşan bir cinas vardır. Zahmetin ” z “ si ile Rahmetin “ r “harfinin yazımı arasında Osmanlıca yazımda sadece bir nokta farkı bulunur.
Güvenip aklına kalma câhil
Ki olur ekser-i âkil gâfil ( LAEDRİ / ANONİM)
Beyitte gâfil ve âkil cinaslıdır. Ama Osmanlıca yazımda âkil noktasız gâfil noktalı yazılır.
Kâtip ve kitap gibi araların türeme olan kelimelerle yapılan cinastır. Pekiştirmeli kelimeler ve ikilemeler ile yapılan cinaslar da iştikak cinası arasında değerlendirilir. Lafz- cinas, darbi cinas, cinas-ı mühmeliye yani işaret cinası da bu cinas türleri içinde değerlendirilir.
Kap kara ise ne gâm badesi rengîn olsun
Saffet-i la’lini tağyir edemez hat cânâ
Tas tamam oldu yeter sâki biraz da ayağın
Çek tahammül edemez meşrep-i erbâb-ı safâ ( YÜSRİ )
Bezm-i işrette çalınsa neyler
Âdemi pâdişeh eyler meyler ( YÜSRİ )
Cinaslı Kafiye :
Cinas Örnekleri
Her nefeste işledim ben bir günâh
Bir günâh için demedim bir gün âh (Süleyman Çelebi)
Bu beyitteki gün ah ve günah sözcükleri arasında cinas vardır.
Haylıca vakit oldu ben bu derde yanalı
Binme nâmert atına ya mıhı düşer ya nalı (Anonim)
Ah kim ömrüm cihan mülkünde cânansuz geçer
Ben cihan mülkün nlderem çünkü cân ansuz geçer (Ahmet Paşa)
CİNASLA İLGİLİ LİNKLERİMİZ
Cinaslı Kafiye Nedir Cinaslı Kafiye Mani Bayatı Mahnı Örnekleri
TAM CİNAS – CİNASI TAM BASİT VE MÜREKKEP CİNAS NEDİR VE ÖRNEKLERİ
Ayrık Cinas: Cinası Mefruk Nedir ve Örnekleri
Müteşabih Cinas Nedir ve Örnekleri
Mürekkep Cinas Nedir ve Türleri Müteşabih Mefru, Mefruk Cinaslar
KAYNAKÇA
[1] Tahir Ül Mevlevi, Edebiyatımızda Mazmunlar, Enderun İstn. 1973- shf 3
[2] Prof.Dr. M.A. Yekta SARAÇ, Eski Türk Edebiyatına Giriş: Söz Sanatları
[3] Tahir Ül Mevlevi, Edebiyatımızda Mazmunlar, Enderun İstn. 1973- shf 3
[4] https://edebiyatvesanatakademisi.com/
[5] Dr. Aslan Tekin Edebiyatımızda Terimler, Elips Kitap, Ankara, 2006
[6] Dr. Aslan Tekin Edebiyatımızda Terimler, Elips Kitap, Ankara, 2006
[7] Dr. Aslan Tekin Edebiyatımızda Terimler, Elips Kitap, Ankara, 2006
[8] Prof.Dr. M.A. Yekta SARAÇ, Eski Türk Edebiyatına Giriş: Söz Sanatları
Yorum Yapmak için Kayıt Olun veya Giriş Yapın