Rüstem-i Zâl’in İsfendiyâr’ı çatal ok ile kör etmesi (Firdevsî, Şâhnâme, İÜ Ktp., FY, nr. 1406, vr. 162b)
Rüstem-i Zal Kimliği Özellikleri Maceraları Şiirlerde Rüstem
Rüstem: رستم
Rüstem ve Rüstem-i Zâl, Acemlerin en ünlü destan kahramanlarıdır.
Rüstem, Neriman ‘ın torunu Zâl’ın ise oğludur. Rüstem’in adı Pehlevi kaynaklarında “iri yapılı, güçlü” anlamına gelen “Rostahm” ve “Rostethem” olarak geçer.[1] Rüstem’in kardeşinin veya damadının adı ise Giv’dir. ( bkz GİV KİMDİR RÜSTEM'İN DAMADI BİJEN'İN BABASI ) Rüstem, kimsenin baş edemediği, kimsenin öldürmeyi başaramadığı bir destan kahramanı olarak anlatılır. Rüstem ancak ve ancak kardeşi Şahgerd ( Şegard) ,( torunu Bijen’in hile yolu ile düşürdüğü kuyuda öldürülebilmiştir. ( BKZ Bijen ve Bijen'in Kuyusu Divan Şiirinden Örneklerle )
Rüstem-i Zâl ‘ın Soyu
Rüstem’in dedesi olan Neriman, İran esatirlerinde Acem destanlarının en meşhur pehlivan sülalesi olan RÜSTEMİ ZÂL ‘IN BABASI SAMve Zaloğlu Rüstem soyunun membaıdır. Sam ‘ın babası, Rüstem’-i Zal’ın da dedesi olan Neriman, Cemşid-i Hurşid'in soyundan gelen Atbîn’in (Abtîn) oğludur . Feridun ve Mînûçehr dönemlerinde yaşamıştır. [2] Neriman’ın oğlu ve Rüstem’in babası olan Sâm’da cihan pehlivandır. Rüstem’in babası Sam ( Zâl ) ise Sicistân ve Seyistân hükümdarıdır. Rüstem’in babası olan Zâl’i ( Sam) Simurg büyütmüştür. Rüstem’in annesi ise Kâbil Hükümdarı Mihrâb’ın kızı Rüdabe’dir. Rüstem’in eşinin adı Tehmîne ve kızının adı da Bânûgoşesb’tir. Oğlu Sohrab’ı (Sührab ) bilmeden öldürmüştür. ( bkz Sührab Kimdir Zaloğlu Rüstem’in Türk Oğlu ) Kızının kocası Giv’dir ve torunu ise damadı Giv’in de oğlu olan Bijen ise Rüstem’in torunudur. [3]
Rüstem-i Zal’ın Unvanları
Rüstem, Firdevsi'nin Şehnamesinde ve diğer eski metinlerde pek çok unvanla anılır. Bunların başında Rüstem-i Zâl, Zâloğlu Rüstem, "Rüstem-i Dâstân, , Pûr-ı Zâl, Pûı-ı Zâl-i Zer, Pûr-ı Destân, Tehemten, Heft-hân-ı Acem" Rustem-i Pîlten, Rustem-i Tîzçeng, Rustem-i Cengcû, Rustem-i Dîvbend, Zâbûlî, Rustem-i Zâvulî, Rustem-i Serfirâz, Rustem-i Sevâr, Rustem-i Şîrdil, Rustem-i Şîrmerd, Rustem-i Kînehâh, Rustem-i Nâmver, Rustem-i Nâmdâr, unvanları gelmektedir. Ancak “ iri yapılı, dev gibi adam, Taxma” şekliyle: “cesur” ve “kahraman” [4]manalarına gelen “ Tehemten unvanı örneğin İsfendiyar için de kullanılmıştır.[5] Rüstem kelimesi de zaten tıpkı tehemten gibi “uzun boylu”, “iri yapılı” ve “güçlü” anlamlarındadır.
Rüstem’i Zâl ‘ın Doğumu
Neriman’ın torunu olan Rüstem, Sicistân ve Seyistân hükümdarı ve cihan pehlivanı olan saçları, kaşları, kirpikleri beyaz olan Sam ( Zâl ) ile Kâbil Hükümdarı Mihrâb’ın kızı olan Rüdabe’nin evliliğinden annesinin rahmine düşer. Zal’i daqğada bulup büyüten Simurg, Zal ile ayrılırken Zal’e bir tüyünü vermiş “başın sıkışınca bu tüyü yak imdadına yetişirim “ diye tembih etmiştir. Rüstem hakkında en detaylı bilgileri veren Firdevsi'nin Şehnamesine göre Rüstem’in doğumu bir türlü gerçekleşemez. Çünkü Rüstem çok iri bir bebektir ve Rüdabe bir türlü onu doğuramaz. Bunun üzerine Simurg’un tembihini hatırlayan Zal, Anka’nın tüyünü ateşe atar imdat ister. Böylece Zümrüd- Anka ( bkz Simurg Zümrüd ü Anka Beyitlerde Özellikleri ) gelerek Rudabe ’nin karnını yarar [6][7] ve Rüstem’in dünyaya gelmesini ve Rudabe’nin de hayatta kalmasını sağlar. Rüdabe’nin yarılan karnı yeniden dikilir ve otlar, misk ve süt ile dövülerek yapılan bir ilaçla Rüdabe’nin yaraları iyileştirilir. Sezaryenle doğan Rüstem, kızıl saçlı, yanakları kıpkırmızı iki eli de kanlı olarak dünyaya gelir.
Çok uzun bir hayat yaşayan Rûdâbe, oğlu Rüstem’in ölümünden sonra çöllere düşmüş ve aklını kaybetmiştir.
Bu açıdan bakınca Rüstem’in babası Zal’i de Simurg büyütmüş, Zümrüd-ü Anka, Rüstem’in doğumunu da sağlayarak Rüstem’in doğum ebesi de olmuş olur.
RÜSTEM’İN FİZİKİ ÖZELLİKLERİ
Çok iri bir bebek olarak doğan Rüstem, Zebülistan’da büyüyen Rüstem çok iri bir çocuk olarak ve yiğitlere yaraşır bir şekilde yetişmiştir. Daha delikanlı iken birçok devi öldürmüş ve olağanüstü başarılar göstermiştir.
Rüstem bastığı taşları yere gömecek kadar iri yapılı biri olmuştur. Turan Hükümdarı Afrasyap’ tan bile üç arşın daha uzun bir adam olur. [8] Rüstem’in kullandığı gürzün ağırlığı 700 batman gelmektedir. Rüstem’in atının adı ise rahştır. ( bkz Rahş Nedir Divan Şiirinde At ) Rüstem’in atı rahş, her zaman parlak süslü ve çok bakımlı bir at olan ve yıldırım hızı ile hareket eden rahş-i sabâ-reftâr yani çok hızlı giden bir attır. Üstelik Rüstem’in hiçbir darbeden etkilenmeyen bir zırhı da vardır. Rüstem’in çok güçlü bir kemendi vardır. Ayrıca kaplan postundan yapılmış bir elbise giyer. Rüstem’in kılıcı da meşhurdur. Bazı karışıklıklar olmasına rağmen Rüstem’in kılıcının da adı vardır ve kılıcının adı Gamgam’dır. Şemşir-i Gamgam sözcüğü bizim edebiyatımıza Kahraman-ı Katil’in veya Rüstem-i Zal’in kılıcı olarak bilinen pek meşhur kılıcın adı olarak girmiştir. [9]
Divan şairleri bu kılıcı “tìġ-ı ġamġam, şemşìr-i ġamġam veya ġamġam-ı Rüstem” olarak ifade etmişlerdir. ( bkz Gamgam Tıg-ı ve Şemşir-i Gamgam Rüstem-i Gamgam Nedir)
Rüstem’İn Maceraları
Firdevsi’nin Şehnamesi ’sinde ve diğer kaynaklarda Rüstem ile ilgili başlıca maceralar Zaloğlu Rüstem ile Afrasyap Savaşları, Rüstem ile İsfendiyar’ın Heft Han geçidinde devlerle cinlerle ve Dîv-i Sepîd ile savaşması, Rüstem ile Sührab savaşı, Rüstem’in Bijen’i Efrâsiyâb’ın kuyusundan kurtarması, Efrâsiyâb’dan Siyâvuş’un intikamını alması, Eşkebûs’u öldürmesi, Güştâb'ı esâretten kurtarması, [10] daha sonra üvey kardeşi Şagerd ve Bijen’in açtığı hançerli kuyuya düşmesi ve atı rahş ile birlikte öldürülmesi başlıca maceralarıdır.
Cihan pehlivanı Rüstem’ in maceraları, diğer özellikleri Divan edebiyatında çok yer tutmuştur. Rüüstem-i Zal sadece divan şiiri ve edebiyatında değil halk hikâyelerimizde ve halk şiirimizde dekarşımıza çıkar. Örneğin Eşref Bey İle Zühre Han adlı halk hikâyemizde Eşref Bey’in babası olan Eşkıya Murat, Rüstem’i Zal’e benzetilen bir kahramandır. Tıpkı Rüstem gibi kaplan postu giyen ve on altı yaşında iken cihan pehlivanı olan bir yiğittir.[11] ( bkz“EŞREF BEY İLE ZÜHRE HAN”)
Destanlar göre Rüstem; Keykubat, Keykavus ve. Keyhüsrev dönemlerinde yaşamış ve her üç hükümdar da ondan çok faydalanmışlardır. Destanlara göre Rüstem, altı yüz sene yaşamıştır. Annesi Rüdabe ise Rüstem öldükten sonra çıldırıp çöllere düşer.
Edebiyatımızda Zaloğlu Rüstem
Rstem-i Zal, divan edebiyatında güç, kuvvet, yenilmezlik, savaşçılık timsali bir destan kahramanıdır. Savaşı tipler ve krakterler içinde de en büyük kahraman olarak yine o kabul edilmiştir. Bu yönü ile Rüstem kahramanlar kahramanı bir destan figürü olmaktadır.
Rüstem'in adı zülf, kaş, göz, gamze gibi sevgiliye ait öldürücü unsurlar ile birlikte anılır. Sevgili aşığı öldürmek emeli ile Rüstem’e benzetilir. Sevgilinin yüz, yanak, göz ve diğer uzuvları aşığı katletmeye çalışan Rüstem’i Zal gibidir.
Osmanlı Padişahlarının ve paşalarının kahramanlıkları Rüstem’in kahramanlıklarına benzetilir. Rüstem’in kahramanlığı ve öldürücülüğü sık sık karşımıza çıkar. Rüstem sık sık bir destan kahramanı olarak da anılır. Onun kahramanlıkları anılırken birçok macerasına da telmihte bulunulur. Bu durumda Bijen, İsfendiyar, Sührab, Afrasyap, gibi isimlerle birlikte adı geçer. Kısaca Rüstem’in maceraları divan şiirinde sık sık kullanılan bir malzemedir.
Gönül Bijen'i kuyu gibi gam zindanında; Akıl Sührab'ı ölmüş derdinin sayvanında; Dünya Siyavuş'unun öcünü almak için, Rüstem'in turan gibi gönlünü talanda. Ömer Hayyam
İran Esatirleri ve Zaloğlu Rüstem İgili Linklerimiz
KAYNAKÇA
Yorum Yapmak için Kayıt Olun veya Giriş Yapın