AYİNE- İ İSKENDER ve AYİNE-İ ALEM NÜMA
İskender'in aynası veya tasavvufi manadaki kullanılan hali olan "Ayîne-i âlem-nümâ (Cihanı gösteren ayna)" anlamındadır ve bu mazmun bir takım efsanelere dayanır. Bu efsanelerin kaynağı ise İran esatirleri ile ( destan- mit) ( BkzDârâ III.Darius Kimdir ve İskender ) İskender nameler ve Yunan kökenli kimi rivayetlerden oluşur. ( BKZ Türk Edebiyatında İskendernameler )
Bu rivayetlerden bir tanesi: İskender İskenderiye şehrini kurduğu zaman orada bulunan hekimlerden Belinas, Hermis ve Valines bir ayna yapmışlar ve yüksek bir yere koymuşlar, bu aynada oraya gelmekte olan gemileri daha çok uzakta iken görüyor ve bu aynaların ışığını tutarak uzaktaki gemileri yakıyorlarmış şeklindedir. [1]
Başka bir rivayet ise Aristo’nun öğrencisi İskender için uzaktaki gemileri yakabilen bir ayna yaptığı, bu aynayı İskenderiye şehrinde minare gibi bir sütunun üzerine kurduğu, bu ayna ile İskender’in yüz mil uzaktaki gemileri bile gördüğü ve bu aynanın bir gece, bekçileri uyurken çalınıp denize atıldığı şeklindedir.
Saykal aynayı parlatan alettir. Aristo, İskender’e aynasını paralatmak için cila vermişse, sende benim gönül aynamı parlatan saykalsın.
Hint kökenli olduğunu düşündüğümüz diğer bir rivayette ise Hint hükümdarı Kayd ‘ın İskender'e gönderdiği dört önemli hediyeden bir tanesi de bu aynadır. Yuvarlak mı, düz mü yoksa küre şeklinde mi olduğu pek anlaşılamamıştır. Divan edebiyatında bu ayna düz, yuvarlak veya küre şeklinde olarak da düşünülmüştür. Fakat bu aynanın daha çok düz olarak düşünüldüğü bu aynanın iki tarafı da gösteren bir ayna olduğu düşüncesi biraz daha yoğun olarak işlenir. Aynanın arka tarafı doğru konuşanları da gösterirken, yalan söyleyenlerin yüzünü göstermez veya renk değiştirirmiş. İskender önemli bir konuda birine bir şey sorar, aldığı cevabın doğru mu yalan mı olduğunu anlamak için de o kişiye aynanın arkasına baktırır, böylece yalan mı söylüyor doğru mu söylüyor anlarmış. Yalancı olanlar aynaya baktığı zaman ayna görüntü vermez İskender de, yalan mı söylüyor, doğru mu söylüyor; aynaya ( aynanın aldığı şekle, renge göre, veya aynayı yalancıları göstermediği haline ) bakarak anlarmış.[3] ( BKZ Mir'ât Nedir Mirât-ı âlemnuma Ayîne-i İskender ve Cem'in Aynası )
Sirakusalı Arşimet’in de buna benzer bir ayna yaptığı Sirakusa şehrinin surlarına diktiği şeklinde rivayetler de bulunur. Bu yanalar çok uzaktan düşmanları ve gemilerini gösteren aynalardır. Divan şiirinde İskender'in çok uzağı görebilen aynası da sık sık mana olarak kullanılmıştır.
Divan şiirinde bu efsaneler değişik şekillerde karşımıza çıkmış, daha çok bilinmeyen şeyleri gösteren sihir ve büyücülükte kullanılan, ikiyüzlüleri ve yalancıları ortaya çıkaran, gelecekten haber veren, çok uzakta olanların neler yaptığını gösteren, hatta gelecekten de haber veren ayna anlamlarında kullanılmıştır.
Saki Cem ile İskender'in aynasını parçalar gibi sinesini parçalayıp kırmızı şarabı sunarsa neyleriz.
Senin ay gibi parlayan yüzün içtiğim kırmızı şarabın içinde gözüküyor, İskender’in veya Cem’in aynasının ancak adı var. ( tadı yok)
Divan şiirinde İskender'in aynası çoğu zaman câm-ı Cem'le birlikte anılır. Cem'in kadehi tıpkı İskender'in aynası gibi cihanının kolaylıkla seyredilebildiği bir kadeh olarak düşünülmüştür. (
"Âyine-i İskender, tasavvufta da kâmil insanın Allah'tan başka şeylerden arınmış olan kalbini ifade eder. Bu kalpte ancak hakikatler akseder. İskender’in aynası tasavvufi şiirde kalbin saflığını ortaya çıkaran bir semboldür. "Bu ayna kalbi saf olanları gösterir olmayanları göstermez veya kalbinin saf olmadığı, yalancı hilebaz, ikiyüzlü olduğunu gösterir. ( BKZ Ayine Şiirimizde Ayna Mazmunu ve Örnekleri )
İskender'in aynası ile âlemi seyretsek ne olacak ki, Bizim meylerimiz zaten âlem-i nümâmızdır.
Divan şairleri ustaların çıraklarına attıkları tokadı İskender’in yanası olarak anlamış ve kullanmışlardır. Bu sille ile suratta oluşan renk değişimleri veya silleyi yiyen çırağın sağı solu bir müddet başka şekil göstermesi, yalana, hileye aman eden bir terbiye oluşu alakaları ile kullanılmış olmalıdır.
İLGİLİ BAŞLIKLARIMIZ
KAYNAKÇA
Yorum Yapmak için Kayıt Olun veya Giriş Yapın